25 °C
  • PL
  • EN
  • DE
×

Wyszukaj w serwisie

Kierownictwo przemyskiej bezpieki (5)

aut. Dariusz Iwaneczko, „Nasz Przemyśl”, październik 2010 (Nr 73)

Po powrocie do władzy w PRL Władysława Gomułki i wraz z rozpoczynającym się procesem tzw. odwilży poststalinowskiej dokonano reorganizacji aparatu bezpieczeństwa. Podstawą tej reorganizacji była ustawa z 13 listopada 1956 r. o zmianie organizacji naczelnych organów administracji publicznej w zakresie bezpieczeństwa publicznego. Rozwiązano wówczas na mocy tej ustawy  Komitet ds. Bezpieczeństwa Publicznego,  a wszelkie sprawy związane z policją polityczną przesunięto do kompetencji Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Terenowe jednostki Służby Bezpieczeństwa organizacyjnie zostały włączone do struktur wojewódzkich i powiatowych komend Milicji Obywatelskiej. Na czele każdej komendy stał komendant, a jego pierwszym zastępcą był zastępca ds. bezpieczeństwa. W komendach powiatowych i miejskich MO utworzone zostały referaty ds. bezpieczeństwa kierowane przez zastępców komendantów ds. bezpieczeństwa KP MO bądź KM MO. W 1967 r. KP MO w Przemyślu przemianowano na Komendę Miejską i Powiatową MO. Pion służby bezpieczeństwa został w tym okresie znacząco uszczuplony personalnie.  W latach sześćdziesiątych jednak ponownie nastąpił powolny wzrost liczby etatów w SB, co miało też związek z intensyfikacją działań operacyjnych wymierzonych w Kościół katolicki oraz w środowiska opozycyjne.

Po dokonaniu zmian reorganizacyjnych w aparacie bezpieczeństwa zastępcą komendanta powiatowego MO ds. bezpieczeństwa w Przemyślu 1 stycznia 1957 r. został Zbigniew Rajchel, s. Michała, urodzony 7 czerwca 1928 r. w Zagórzu. Ukończył szkołę powszechną i 1 klasę Gimnazjum Handlowego, a w 1956 r. Roczne Studium Ekonomiczne. Zaś  w 1958 r. zdał egzamin z zakresu technikum ekonomiczno-eksternistycznego. Od 1945 r. należał do PPR, a następnie do PZPR. Zwolniony ze służby 15 października 1986 r. w stopniu pułkownika. Przyjęty do pracy w WUBP w Rzeszowie 26 marca 1945 r.  w charakterze gońca. Od 13 września 1945 r. był pracownikiem operacyjnym bezpieczeństwa kolei WUBP. Następnie awansował na wyższe stanowiska w wojewódzkich strukturach UB w Rzeszowie. Wraz  z Bronisławem Kruczkiem rozpracowywał grupę Bronisława Stęgi z Krasnego; brał też udział w operacji przeciwko oddziałowi „Żubryda” oraz w akcjach przeciwko UPA w powiecie przemyskim. 15 kwietnia 1952 r. został szefem PUBP w Gorlicach. Następnie był szefem urzędu BP Obiektu nr 7 WUBP w Rzeszowie i kierownikiem Delegatury nr 9 w Stalowej Woli. W Przemyślu kierował SB przez krótki okres, bowiem tylko przez styczeń 1957 r. Przeniesiono go do KW MO, gdzie kolejno pracował jako ST. Oficer operacyjny w Wydziale II, następnie zastępca naczelnika Wydziału II, a od 1 października 1979 r. naczelnik tego wydziału.

Rajchel Zbigniew.jpeg

Przez okres kolejnych przeszło dziesięciu lat (1 II 1957-30 IV 1967) służbą bezpieczeństwa w Przemyślu kierował Józef Remion,  który w okresie 1 listopada 1954 do końca 1956 r. już kierował powiatowymi strukturami UB w naszym mieście. Jego praca w Przemyślu przypadła na okres bardzo intensywnej walki z Kościołem, szczególnie w kontekście obchodów milenijnych, czyli 1000-lecia Chrztu Polski. Ponadto na początku 1966 r. ordynariuszem diecezji przemyskiej został niezłomny i zdecydowany w swoich działaniach na rzecz rozwoju duszpasterstwa w diecezji bp Ignacy Tokarczuk.

Kulej Piotr.jpeg

1 maja 1967 r. zastępcą komendanta KMiP w Przemyślu ds. SB został Piotr Kulej (do 17 VII 1964 r. Kulij, ps. „Żwawy”),  s. Jana, ur. 30 sierpnia 1925 r. w Białej, pow. Czortów, woj. tarnopolskie. Ukończył 7 klas szkoły powszechnej, kurs szoferski, a w 1960 r. Korespondencyjne Liceum Ogólnokształcące w Krośnie. W 1940 r. został wysiedlony w głąb ZSRR. Od listopada 1942 r. służył  w ACz, a od 1943 r. w 1. DP Wojska Polskiego. Po ukończeniu 6-cio miesięcznej szkoły oficerskiej trafił do grupy dywersyjnej im. R. Traugutta, z którą został zrzucony na tyły niemieckie w rejonie błot pińskich. Następnie przydzielono go do 3. DP. Zwolniony ze służby w stopniu pułkownika 30 kwietnia 1989 r. Od 1947 r. należał do PPR, następnie do PZPR. 10 kwietnia 1947 r. został dowódcą warty PUBP w Lubaczowie, gdzie kolejno awansował na wyższe stanowiska. Ukończył Szkołę Oficerską w Centrum Wyszkolenia MBP w Legionowie i 21 sierpnia 1950 r. został przydzielony do Jarosławia jako ST. Referent przy Kierownictwie PUBP, następnie od 1 grudnia 1951 r. zastępca szefa, a od 15 września 1954 r. szef PUBP  w Jaśle. Kierował UB, a później SB w Jaśle do końca sierpnia 1957 r. po czym został komendantem KP MO w Jaśle. 31 marca 1967 r. został odwołany ze stanowiska  i oddany do dyspozycji komendanta wojewódzkiego MO w Rzeszowie. 1 maja tego roku objął kierownictwo SB w Przemyślu, gdzie nieprzerwanie pracował do końca maja 1975 r. 1 czerwca przekazany został do dyspozycji komendanta wojewódzkiego MO w Przemyślu, a 15 października 1975 r. zwolniony ze służby. Jednak w dalszym ciągu czuł się związany z aparatem represji PRL, bowiem od 1 stycznia 1977 r. do 31 marca 1982 r. pełnił funkcję magazyniera gospodarki materiałowej i sprzętu Oddziałów Rezerwy Milicji Obywatelskiej (ORMO). 1 kwietnia 1982 r., a zatem  w okresie intensywnej ekspansji siłowej reżimu gen. Jaruzelskiego, został ponownie przyjęty do służby na stanowisko zastępcy naczelnika Wydziału Polityczno-Wychowawczego KW MO w Przemyślu. Ponownie zakończył służbę w 1989 r. na stanowisku naczelnika Wydziału Polityczno-Wychowawczego Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych w Przemyślu.

W wyniku reformy administracyjnej przeprowadzonej przez ekipę Edwarda Gierka w Polsce powstało 49 województw, natomiast zlikwidowano powiaty. W Polsce południowo-wschodniej z dawnego woj. rzeszowskiego wyodrębniono 4: tarnobrzeskie, rzeszowskie, krośnieńskie i przemyskie. Następstwem tej reformy była również reorganizacja struktur SB. W Przemyślu powstała Komenda Wojewódzka MO, zaś w jej strukturze utrzymano pion SB ze 103 funkcjonariuszami. Formalnie całością działań komendy wojewódzkiej kierowali komendanci, ale o pracy pionu SB faktycznie decydowali zastępcy komendanta wojewódzkiego MO ds. SB. W Przemyślu Komendą Wojewódzką MO (od 1 VIII 1983 r. Wojewódzkim Urzędem Spraw Wewnętrznych) kierowali kolejno: płk Józef Karaś (1 VI 1975-15 XII 1986) i płk Jan Żak (16 XII 1986-31 VII 1990).

Owczarek Bogumił.jpeg

1 czerwca 1975 r. na terenie nowo utworzonego województwa przemyskiego, kierownictwo nad Służbą Bezpieczeństwa objął Bogumił Owczarek, jako zastępca komendanta wojewódzkiego MO ds. SB; syn Zygmunta, ur. 21 sierpnia 1931 r. w Łodzi. Ukończył Liceum Ogólnokształcące dla Pracujących w Legionowie. Z zawodu był przędzalnikiem. Od 1950 r. w PZPR. Służbę rozpoczął  w Korpusie Bezpieczeństwa Wewnętrznego w 1951 r. Od 13 VIII 1952 r. pracował w Wydziale III Departamentu III MBP, rozpoczynając na stanowisku mł. referenta. W 1959 r. ukończył Szkołę Oficerską SB MSW w Warszawie. Następnie pracował jako oficer operacyjny w Departamencie III MSW. Od 1 XII 1968 r. był ST. Inspektorem Grupy ds. Zadań Specjalnych Departamentu III SB MSW. Departament III SB zajmował się m.in. rozpracowaniem środowisk opozycyjnych. 1 III 1973 r. awansował na stanowisko naczelnika Wydziału II Departamentu III w MSW. Kilkakrotnie był delegowany służbowo do ZSRR. Szefem wojewódzkim SB w Przemyślu był do końca czerwca 1978 r. skąd został przeniesiony na stanowisko zastępcy komendanta wojewódzkiego MO ds. SB  w Ostrołęce. 31 XII 1986 r. został przekazany do dyspozycji dyrektora Departamentu Kadr MSW. Zwolniony ze służby 15 VII 1987 r. w stopniu pułkownika. 1 III 1970 r. zdegradowano go ze stopnia podpułkownika do stopnia majora za zgubienie broni służbowej.

Perliceusz Alojzy.jpeg

1 lipca 1978 r. na stanowisku zastępcy komendanta wojewódzkiego MO ds. SB w Przemyślu zastąpił Owczarka Alojzy Perliceusz. s. Jana, ur. 25 IX 1928 r. w Popowicach, pow. Wieluń. Ukończył 7 klas szkoły powszechnej, w 1956 r. dwuletnią szkołę polityczną i Wydział Prawa I Administracji Uniwersytetu Warszawskiego. Brak danych na temat matury. Od 1950 r. w PZPR. W czasie wojny w 1943 r. został wywieziony na roboty do Niemiec.  W 1949 r. rozpoczął służbę w KBW, skąd 15 XI 1951 r. został skierowany do PUBP  w Wieluniu. Od 1952 r. pracował  w Miejskim UBP w Łodzi. Od 1 IX 1956 r. pracował w PU ds.BP w Łasku, gdzie od 1 stycznia następnego roku był zastępcą komendanta ds. BP MO, a od 1 IV 1963 r. w Piotrkowie Trybunalskim. 31 VIII 1974 r. został skierowany na dziesięciomiesięczny kurs w Wyższej Szkole KGB w ZSRR. Po powrocie był w dyspozycji komendanta wojewódzkiego MO w Piotrkowie, a 1 X 1975 r. został naczelnikiem wydziału IV SB KWMO w Piotrkowie. Wiedza nabyta w szkole KGB i praca w Wydziale IV, który zajmował się rozpracowaniem Kościoła i innych związków wyznaniowych, sprawiły, że Perliceusz okazał się doskonałym kandydatem na szefa SB w Przemyślu. Stanowisko zastępcy komendanta wojewódzkiego MO ds. SB objął 1 VII 1978 r.  z głównym zadaniem poskromienia działalności bp. Ignacego Tokarczuka. Ówczesne władze komunistyczne uznały, że powinien nastąpić kres odważnej działalności przemyskiego ordynariusza i dlatego postanowiły skierować do Przemyśla poważne siły operacyjne. Celem zasadniczym było osaczenie bp. Tokarczuka i marginalizacja jego działalności. To właśnie za kierownictwa Perliceusza aparat bezpieczeństwa zgodnie z poleceniem kierownictwa partyjno-państwowego wzmógł działania operacyjne wobec biskupa przemyskiego i duchownych, którzy podobnie jak ich ordynariusz zmagali się z przeciwnościami ze strony władz, głosząc prawdę. W 1979 r. doszło do zorganizowania w Przemyślu trzech narad aparatu bezpieczeństwa  z udziałem przedstawicieli Departamentu IV MSW. W efekcie przemyska SB została wyposażona w najnowocześniejszy sprzęt techniczny niezbędny do prowadzenia działań operacyjnych wobec „niesfornego biskupa”. Ponadto zmobilizowano do pracy Wydziały IV ościennych województw. Wszelako zabiegi władz, zmierzające do ograniczenia działalności bp. Tokarczuka nie odniosły widocznie pożądanych skutków, skoro 11 listopada 1979 r., na naradzie kierownictwa MSW Zastępca Komendanta Wojewódzkiego MO ds. SB  w Przemyślu, płk Alojzy Perliceusz stwierdził, że mobilizacja sił SB pięciu województw nie przyniosła oczekiwanych rezultatów. Działaniom operacyjnym policji politycznej towarzyszyły odpowiednie represje administracyjne. Władze skarbowe zajęły na poczet niepłaconych kar dwa samochody należące do Kurii przemyskiej. Szef przemyskiej SB konkludował, że  „w konsekwencji wierni zawsze pozostają przy księżach, władze zaś są osamotnione”1. Niepowodzenia w zakresie walki  z Kościołem nie przeszkodziły w tym, aby płk Perliceusz na długie lata zadomowił się w Przemyślu, kierując pionem bezpieczeństwa. To pod jego kierownictwem prowadzono działania operacyjne i inwigilację „Solidarności”, a następnie w stanie wojennym stosowano represje wobec działaczy opozycji i rozpracowywano środowiska opozycyjne.

14 lipca 1983 r. Sejm PRL uchwalił ustawę o urzędzie ministra spraw wewnętrznych  i zakresie działania podległych mu organów. Dotychczasowe komendy wojewódzkie MO przemianowano na wojewódzkie urzędy spraw wewnętrznych, zaś miejskie i komisariaty MO przekształcono w rejonowe urzędy spraw wewnętrznych. Zatem komendant wojewódzki MO stał się szefem WUSW,  a jego zastępca ds. SB, zastępcą szefa WUSW ds. SB. W Przemyślu nadal funkcję tę pełnił do 20 XI 1983 r. płk Perliceusz. Z Przemyśla został skierowany na stanowisko zastępcy szefa ds. SB w Piotrkowie Trybunalskim, a 1 VIII 1989 r. został szefem WUSW  w Piotrkowie Trybunalskim. Zwolniony ze służby 3 V 1990 r.

Dmytrzyk Czesław.jpeg

1 stycznia 1984 r. stanowisko zastępcy szefa WUSW w Przemyślu objął Czesław Dmytrzak, s. Józefa, ur. 22 IX 1935 r.  w Birczy, pow. Przemyśl. Ukończył LO dla pracujących w Świeciu i WSP w Bydgoszczy. Od 1954 r. członek PZPR. Został przyjęty do SB 1 VI 1962 r. na stanowisko oficera operacyjnego w Chełmnie. W 1965 r. ukończył Szkołę Oficerską SB MSW  w Legionowie. Powrócił do Chełmna,  a 1 XI 1973 r. awansował na stanowisko  I zastępcy komendanta powiatowego ds. SB KP MO w Szubinie. 1 VI 1971 r. został zastępcą naczelnika Wydziału IV SB KW MO  w Bydgoszczy, a 1 X 1976 r. naczelnikiem tego wydziału. Właśnie z tego stanowiska  w Bydgoszczy awansowano go na szefa SB  w Przemyślu. Zwolniony ze służby 31 I 1990 r. Praktycznie zatem pod jego kierownictwem zakończył się okres intensywnych działań operacyjnych przemyskiej esbecji. Dmytrzak zdecydował się na odejście z SB po faktycznie przegranych przez komunis tyczny obóz władzy wyborach parlamentarnych w czerwcu 1989 r. 1 października 1989 r. zastąpił go Zdzisław Chrząszcz, s. Karola, ur. 23 I 1950 r. w Radymnie. Ukończył LO w Radymnie, roczne studium filozofii i socjologii marksistowskiej na WUML przy KW PZPR w Rzeszowie i studia magisterskie na ASW w Warszawie. Od 1973 r. w PZPR. Służbę rozpoczął w pionie kryminalnym MO w Jarosławiu 1 VI 1970 r. Od 1 IX 1971 r. rozpoczął pracę w pionie SB. W 1973 r. ukończył Szkołę Oficerską SB w Legionowie, a w latach 1974-1977 był słuchaczem Akademii Spraw Wewnętrznych MSW w Warszawie. Następnie pracował w Krośnie. 1 VII 1979 r. awansował na stanowisko naczelnika Wydziału III w KW MO. Na przełomie 1983-1984 był słuchaczem specjalistycznego szkolenia w ZSRR. 1 XII 1985 został naczelnikiem Wydziału II (kontrwywiad) SB WUSW w Przemyślu; 1 VII 1988 r. zastępcą szefa WUSW ds. polityczno-wychowawczych. Zwolniony ze służy 6 II 1990 r. w stopniu podpułkownika.

Po wyborach czerwcowych do parlamentu w 1989 r., we wrześniu powołano w Polsce pierwszy niekomunistyczny rząd z premierem Tadeuszem Mazowieckim na czele. Rozpoczęło się szereg procesów transformacji ustrojowej. Funkcjonariusze SB masowo zaczęli zwalniać się ze służby. Czynili tak szczególnie ci, którzy posiadali uprawnienia emerytalne. Po odejściu Chrząszcza czasowo funkcję zastępcy szefa WUSW ds. SB (5 III-31 VII 1990) objął mjr Władysław Maksim naczelnik Wydziału II. Na mocy ustawy z 6 kwietnia 1990 r. o Urzędzie Ochrony Państwa zlikwidowano Służbę Bezpieczeństwa i powołano Urząd Ochrony Państwa (UOP). Z ostatnim tymczasowym szefem przemyskiej esbecji autor niniejszego tekstu miał okazję się spotkać, czyniąc starania o przyjęcie do UOP. Sprawie jednak nie nadano biegu. Być może panu majorowi nie podobał się fakt uzyskania wykształcenia na jedynej niezależnej uczelni wyższej w PRL. No cóż, pewnie tak miało być.

KONIEC

 
Autor cyklu artykułów o kierownictwie przemyskiej bezpieki jest dr. nauk humanistycznych, wykładowcą Państwowej Wyższej Szkoły Wschodnioeuropejskiej w Przemyślu i zastępcą Prezydenta Przemyśla.

 H. Dominiczak, Organy bezpieczeństwa PRL  w walce z Kościołem Katolickim 1944-1990. W świetle dokumentów MSW, Warszawa 2000, s. 382.

×

Zapisz się do newslettera

Wyrażam zgodę na przetwarzanie moich danych osobowych zgodnie z ustawą o ochronie danych osobowych w celu przesyłania newslettera. Podanie moich danych osobowych jest dobrowolne, ale niezbędne do realizacji usługi. Jestem świadomy/ma iż mam możliwość ich poprawiania, żądania zaprzestania ich przetwarzania lub wniesienia sprzeciwu wobec ich przetwarzania. Administratorem danych jest Gmina Miejska Przemyśl z siedzibą Rynek 1, 37-700 Przemyśl