14 °C
  • PL
  • EN
  • DE
×

Wyszukaj w serwisie

Kierownictwo przemyskiej bezpieki

aut. Dariusz Iwaneczko, „Nasz Przemyśl”, sierpień 2010 (Nr 70)

W 1948 roku w Polsce zdominowanej przez komunistyczną Polską Partię Robotniczą nastąpiły istotne zmiany polityczne, które rozpoczęły proces monopolizowania systemu władzy. Zakończono zasadniczą część procesu, który doprowadził do rozbicia podziemia antykomunistycznego, doprowadzono do marginalizacji, a następnie faktycznego wcielenia Polskiej Partii Socjalistycznej i utworzenia Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, w której prym wiedli komuniści ściśle podporządkowani Moskwie. Wreszcie rozprawiono się z jedyną legalnie działającą partią opozycyjną Polskim Stronnictwem Ludowym. Komuniści mogli zatem przystąpić do działań, które miały na celu zuniformizowanie ustroju i życia społecznego ze standardami sowieckimi. Ostrze tzw. walki klasowej zostało tym razem skierowane przeciwko polskiej wsi, którą zamierzano skolektywizować oraz przeciwko Kościołowi katolickiemu. Nowe wyzwania warunkowały.

1 czerwca 1948 roku szefem UB  w Przemyślu został Michał Kołacz, scharakteryzowany w 1950 r. jako: „(…) politycznie wyrobiony i zorientowany dobrze. Związany z Partią, realizując wytyczne KC PZPR w codziennej pracy i w walce  z wrogiem klasowym”. Zgoła odmienną opinię o pracy PUBP w Przemyślu w okresie kierownictwa Kołacza zamieszczono  w innym dokumencie, zarzucając kierownikowi brak jakiejkolwiek wiedzy na temat grasującej na terenie gminy Dubiecko „Bandy”, która „dokonywała zbrojnych napadów na spółdzielnie”. Wytknięto też, że Referat III w PUBP Przemyśl nie nadsyła raportów do Rzeszowa, a ponadto „Agentury po linii podziemia polskiego bodajrze (tak w oryginale), że referat III-ci nie posiada na kontakcie, aż dopiero w ostatnim dniu zostało zwerbowanych 3-ch inform.[atorów]”.

Michał Kołacz.jpeg

Podobnie poddano krytyce funkcjonariuszy z Przemyśla za brak aktywności w zakresie rozpracowania podziemia ukraińskiego, w tym brak agentury w samym mieście. „Tak samo przedstawia się sprawa ze załatwianiem spraw przesyłanych z WUBP, gdzie sprawy leżą po kilka miesięcy niezałatwione, a jeżeli przyjdzie odpowiedź, to nie przedstawia ona żadnej wartości i nie naświetla całej sprawy”1. Mjr Kołacz, s. Michała, urodził się 28 II 1912 r. w Sarnach, województwo lwowskie. Miał wykształcenie podstawowe. Przed 1939 r. pracował jako robotnik lub był bezrobotny. W latach 1933-1935 służył w 22. PU w Brodach i w KOP. W 1939 r. wstąpił do sowieckiej Milicji Robotniczej,  a następnie został powołany do Armii Czerwonej. Od 1943 r. w 1. DP. Ukończył kurs w Kujbyszewie. Od sierpnia 1944 pracował w WUBP w Rzeszowie. Od 1 VI 1948 do 14 XI 1951 był szefem PUBP w Przemyślu. W jednej z opinii został scharakteryzowany: „Intelektualnie dobrze rozwinięty, samokształci się przez czytanie książek i prasy, zdolny, pracuje z poświęceniem, nie jest zbyt odważnym, uczciwy, prawdomówny, wad jak też nałogu pijaństwa nie posiada, zachowanie się w życiu prywatnym poprawne, znajduje się przeważnie wśród pracowników Urzędu”. Jednakże już podczas kursu w Ośrodku Szkoleniowym MBP w 1953 r., opiekun grupy napisał  o nim: „(…) ze względu na absolutny brak nawyków pracy nad książką i w ogóle nad nauką miał wyjątkowo duże trudności w jej opanowaniu”. Po odejściu z Przemyśla do listopada 1952 r. był szefem PUBP w Nisku. Następnie został przeniesiony na teren woj. wrocławskiego, gdzie pełnił funkcje szefa PUBP w Legnicy i naczelnika Wydziału  w WU d/s BP we Wrocławiu. W organach BP do 1961 r. Następnie pracował w aparacie KP PZPR w Legnicy i był radnym Rady Narodowej.

Ostatnim kierownikiem urzędu przed przekształceniem PUBP w Powiatowy Urząd do spraw Bezpieczeństwa Publicznego (PUds.BP) w 1954 r., był por. Zygmunt Golczyk (służbę zakończył w stopniu podpułkownika), syn Józefa, urodzony 16 IV 1921 r. w Szafsteudt (Niemcy). Zdobył wykształcenie średnie. W latach 1924-1946 mieszkał we Francji. W latach 1936-1946 pracował jako górnik w kopalni węgla.  W okresie okupacji należał do francuskiego ruchu oporu. Powrócił do Polski w 1946 r. Od tego roku został członkiem PPR/PZPR. 9 X 1946 r. przyjęto go do pracy w organach bezpieczeństwa na stanowisko młodszego referenta PUBP w Kościerzynie, woj. gdańskie.. 1 II 1948 r. został p.o. z-cy szefa PUBP Kościerzyna; 24 X 1949 r. z-cą szefa PUBP w Lęborku, a od 1 II 1952 r. szefem urzędu. 15 XI 1951 r. został szefem PUBP w Przemyślu. 1 IX 1956 r. przeniesiono go do Stalowej Woli na stanowisko kierownika Delegatury nr 9. Od 1 I 1957 r. był z-cą komendanta ds. SB KMMO w Stalowej Woli. Zwolniony ze służby 31 VIII 1959 r.

Zygmunt Golczyk.jpeg

Na mocy Dekretu Rady Państwa  o Naczelnych Organach Administracji Państwowej z dnia 7 grudnia 1954 r. dokonano likwidacji MBP i utworzono Ministerstwo Spraw Wewnętrznych oraz Komitet ds. Bezpieczeństwa Publicznego przy Radzie Ministrów. Było to posunięcie wprowadzające zmiany, które odzwierciedlały model sowiecki. Na mocy nowych przepisów urzędy w województwach i powiatach przekształcono w Wojewódzkie i Powiatowe Urzędy ds. Bezpieczeństwa Publicznego.  Z dniem 1 stycznia ustalona została również nowa struktura WUds.BP w Rzeszowie,  a w dalszej kolejności także urzędów powiatowych. Wydział I (kontrwywiad) zmienił numerację na II; Oddział VIII (walka  z wrogą działalnością w transporcie) na V; Wydział XI (walka z wrogą działalnością reakcyjnego kleru) na VI; Wydział Śledczy na VII (w PUBP referaty śledcze zlikwidowano); natomiast technikę operacyjną, ewidencję i statystyki przejął Wydział IX. W niektórych urzędach utworzone zostały wydziały o numeracji I, które zajmowały się wywiadem. Po reorganizacji dokonanej na początku 1955 r. w przemyskim UB oprócz kierownika, zastępcy, sekretarza i maszynistki, w Referacie II pozostały dwie osoby, w Referacie IV dwie osoby oraz 12 osób jako grupa pracowników operacyjnych, pracujących w terenie, w tym trzech funkcjonariuszy pozostawiono do zabezpieczenia pracy operacyjnej na terenie Przemyśla. Po 31 marca dokonano przesunięć kadrowych  w celu wzmocnienia referatów: IX (technika operacyjna – 4 osoby), VI (Kościół, organizacje wyznaniowe i społeczne – 2 osoby).  W ramach zaleconej redukcji etatów łącznie zostało zwolnionych sześciu pracowników, w tym czterech operacyjnych. Dodatkowo siedmiu pracowników przekazano do dyspozycji komendanta wojewódzkiego MO,  w tym dwóch operacyjnych. Na mocy Dekretu z 7 grudnia w PUds.BP wraz  z likwidacją referatów śledczych, zniknęły także areszty śledcze, natomiast więzienia zostały podporządkowane MSW.

Po Golczyku na stanowisko kierownika przemyskiej bezpieki został powołany Józef Remion, który zarządzał już niemal do końca 1956 r. (1 listopada 1954-24 grudnia 1956). Remion, ppłk, s. Szymona, urodził się 18 II 1923 r. w Rudawie, pow. Pińczów. Miał wykształcenie podstawowe i z zawodu był kowalem. W 1943 r. wstąpił do Gwardii Ludowej. W sierpniu 1944 r. przybył do Rzeszowa wraz z I Brygadą Armii Ludowej. Zatrudniony został w WUBP jako funkcjonariusz plutonu ochrony. W grudniu 1946 r. po ukończeniu szkoły MBP w Łodzi został zastępcą i p.o.szefa PUBP w Krośnie. W latach 1949-1951 był szefem PUBP  w Lesku, 1951-1954 w Rzeszowie, zaś od  1 XI 1954 r. w Przemyślu.

Józef Remion.jpeg

Na koniec wydaje się być istotnym wymienienie zastępców kierowników UB  w Przemyślu w omawianym okresie, którzy jak pokazują dokumenty nie mogli poszczycić się poprawnym wykształceniem. Otóż byli nimi kolejno: ppor. Stanisław Wiśniewski (1 kwietnia 1949 – 4 lutego 1950), por. Wacław Wieszaczewski (1 lutego 1950 – 30 kwietnia 1952), ppor. Kazimierz Papierz (1 maja 1953 – 14 marca 1954), por. Władysław Klader (15 marca 1954 –  30 stycznia 1955) oraz por. Józef Cyburt  (1 kwietnia 1955 –  31 grudnia 1956).

Stanisław Wiśniewski, kpt., syn Stanisława, urodzony 14 III 1915 r. w Zamościu. Ukończył 5 klas szkoły powszechnej; zawód kucharz. (Pracując w UB uzupełnił wykształcenie do poziomu średniego)  W latach 1934-1938 był członkiem PPS. Walczył z Niemcami w kampanii wrześniowej 1939 r. W 1944 r. wstąpił do MO i PPR. Od 29 V 1945 r. był referentem Sekcji VIII WUBP w Bydgoszczy, a następnie oficerem śledczym. Od 1 XI 1947 r. do 31 III 1949 r. z-ca kierownika PUBP w Nisku, a od 1 IV 1949 do 4 II 1950 r. z-ca kierownika PUBP w Przemyślu. Do Przemyśla został przeniesiony „za niemoralne prowadzenie się”. 5 II 1950 r. został z-cą naczelnika Wydziału III WUBP w Bydgoszczy. Zwolniony ze służby 31 III 1954 r. i przekazany do dyspozycji KW PZPR. Był z-cą dyrektora Zakładów Chemicznych w Bydgoszczy, a następnie zajął się hodowlą lisów.

Wacław Wieszaczewski, kpt., syn Ignacego, urodził się 28 VII 1901 r. w Ostrowcu Świętokrzyskim. Skończył 3 klasy szkoły powszechnej. Od V 1944 r. był w AL na Kielecczyźnie pod dowództwem Moczara.  W UB od 4 XI 1944 r. Pracował w strukturach WUBP w Bydgoszczy i Toruniu. Od 1 II 1950 r. do 30 IV 1950 r. zastępca kierownika PUBP w Przemyślu. Następnie pracował w WUBP w Rzeszowie i KWMO w Rzeszowie. Zwolniony został z MO 31 III 1960 r.

Kazimierz Papierz, mjr, syn Antoniego, urodzony 23 I 1926 r. w Pomorzanach, woj. Tarnopol.  Ukończył 4 klasy szkoły powszechnej (później dalsze 3 klasy). Podczas okupacji był na robotach w Niemczech. Członek PPR od 7 VII 1945 r. 22 VI 1945 r. został zatrudniony na stanowisku wartownika w PUBP Rzeszów. 1 II 1946 r. został referentem w Rzeszowie, a od 30 IV 1947 r. w Referacie III PUBP Łańcut. 31 III 1948 r. przeniesiony do PUBP Nisko, a 16 II 1949 r. do PUBP Kolbuszowa. W latach 1948-1949 wchodził w skład grupy operacyjnej do walki z pozostałymi członkami oddziału „Wołyniaka”. Po rocznym kursie w szkole MBP od 8 VIII 1952 r. został starszym referentem w PUBP Przemyśl, od 1 V 1953 r. z-cą szefa PUBP w Przemyślu. Od 15 V 1945 do 31 I 1956 r. z-ca kierownika PUBP Przeworsk. Zwolniony ze służby na własną prośbę 29 II 1956 r. Pracował w Cukrowni Przeworsk, skąd został zwolniony. 25 II 1957 r. zatrudniony w KPMO w Przemyślu na stanowisku oficera operacyjnego SB. Od 15 VI 1957 r. w KPMO Łańcut jako oficer operacyjny Referatu ds. SB. Zwolniony ze służby 15 V 1972.

Władysław Klader, ppłk, syn Aleksandra, urodzony 16 VII 1925 r w Kwieszy na Łotwie. Ukończył 7 klas szkoły powszechnej. W 1947 ukończył kurs przy WUBP Rzeszów, a w 1951 roczną szkołę oficerską. Od 14 IX 1944 r do 1 XI 1944 r służył  w ACz. Należał do PPR. Od 22 VII 1945 r. był wartownikiem w PUBP Nisko,  od15 marca 1954 do 30 stycznia 1955 z-ca szefa PUBP w Przemyślu. Pracował też jako oficer operacyjny KWMO w Rzeszowie oraz kierownik grupy Wydz. III SB  w Rzeszowie. Jako z-ca szefa PUBP Przemyśl, nocą, będąc pod wpływem alkoholu, włamał się do młyna, używając wulgaryzmów, grożąc pistoletem, pobił znajdujących się tam ludzi. Jego syn Janusz Klader w latach osiemdziesiątych był aktywnym funkcjonariuszem SB w Rzeszowie w zakresie rozpracowywania opozycji. Zmarł 23 I 1998 r.

Ostatnim zastępcą kierownika przemyskiej bezpieki przed jej przekształceniem był Józef Cyburt, kpt., syn Jana, urodzony  25 I 1926 r. w Zmysłówce, pow. Łańcut. Ukończył 6 klas szkoły powszechnej. Od 21 VIII 1945 r. był referentem w PUBP Lubaczów. Od maja 1949 r. pracował  w Wydziale I WUBP w Rzeszowie. 1 IV 1955 r. został z-cą kierownika PUds.BP  w Przemyślu. Od 1 I 1957 r. był starszym oficerem operacyjnym Referatu ds. SB – KPMO  w Przemyślu. 1 II 1961 r. przeniesiono go do KPMO w Jarosławiu. Zwolniony z MO 15 V 1972 r.

Jesienią 1956 r. do władzy, po latach banicji, powrócił Władysław Gomułka, wzbudzając jednocześnie wielkie nadzieje na rozluźnienie życia politycznego z więzi sowieckich, a tym samym ograniczenie wszechwładzy aparatu bezpieczeństwa. Struktury bezpieki uległy przekształceniu  i reorganizacji. Jednakże szybko okazało się, że Gomułka nie zamierzał rezygnować z oparcia, jakie władza komunistyczna miała w przekształconej Służbie Bezpieczeństwa.                          

CDN

1AIPN Rz, 00205/1, t. 1, Sprawozdanie obiektowe dotyczące nacjonalizmu ukraińskiego, 1949, k. 42.

×

Zapisz się do newslettera

Wyrażam zgodę na przetwarzanie moich danych osobowych zgodnie z ustawą o ochronie danych osobowych w celu przesyłania newslettera. Podanie moich danych osobowych jest dobrowolne, ale niezbędne do realizacji usługi. Jestem świadomy/ma iż mam możliwość ich poprawiania, żądania zaprzestania ich przetwarzania lub wniesienia sprzeciwu wobec ich przetwarzania. Administratorem danych jest Gmina Miejska Przemyśl z siedzibą Rynek 1, 37-700 Przemyśl