19 °C
  • PL
  • EN
  • DE
×

Wyszukaj w serwisie

Z „Gwiazdą Przemyśla” do Jaćmierza

Okazją do odwiedzenia Jaćmierza 26 listopada br. była patriotyczno-religijna uroczystość zorganizowana przez Towarzystwo Przyjaciół Przemyśla i Regionu wspólnie z miejscową Szkołą Podstawową, podczas której uhonorowano na miejscowym cmentarzu nagrobek żołnierza Zdzisława Tarkowskiego, Obrońcy Przemyśla i Ziemi Przemyskiej w okresie od listopada 1918 do maja 1919 roku, repliką odznaki "Gwiazda Przemyśla".

St. szer. Zdzisław Tarkowski to nie tylko Obrońca Przemyśla, ale też uczestnik wielu walk I wojny światowej na froncie we Włoszech, żołnierz Legionów i uczestnik bojów o Kresy Wschodnie w składzie załogi pociągów pancernych do roku 1921.

Jaćmierz to nieduża miejscowość o małomiasteczkowym charakterze i długiej blisko 700-letniej historii, oddalona od Przemyśla ok. 100 km, usytuowana w Ziemi Sanockiej, w gminie Zarszyn. Kiedyś było to tętniące życiem miasteczko funkcjonujące kilkaset lat, dziś wioska z aktywnie działającymi mieszkańcami dumnymi z przeszłości. Z okresu świetności zachował się tu stary, zabytkowy galicyjski rynek z drewnianą zabudową, oraz stylowy XVII-wieczny drewniany kościół.

Tu też na najstarszej części miejscowej nekropolii w pobliżu zabytkowej kaplicy grobowej ostatnich właścicieli Jaćmierza znajduje się grób Zdzisława Tarkowskiego. Zdzisław  urodził się  12 czerwca 1899 r. w Posadzie Jaćmierskiej i zmarł 22 lipca 1983 r. Pochodził ze znanej, zasłużonej, wielopokoleniowej rodziny, od ponad 300 lat zamieszkującej tę miejscowość i utrzymującej się głównie z uprawy ziemi. W chwili wybuchu I wojny światowej uczęszcza do ostatniej klasy szkoły powszechnej w Jaćmierzu, placówki  znanej w okresie zaborów z kształtowania u młodzieży poczucia narodowego i przekazywania zasad wychowania patriotycznego. W 1916r. Zdzisław zostaje zmobilizowany do armii austro-węgierskiej. Dowództwo wojskowe chcąc utrudnić organizowanie się  żołnierzy narodowości polskiej, wysyła znaczną część wojsk na daleki zachodni front, do Włoch.

W Alpach, nad rzeką Piawą  toczą  się zacięte walki z armią francuską. Tam też, po przeszkoleniu  zostaje skierowany Zdzisław i w toczących się działaniach wojennych  bierze  udział przez  blisko 2 lata. W ostatnich tygodniach wojny melduje się w Legionach Polskich w Krakowie. Na początku listopada 1918r. zostaje mu powierzona służba w załodze pociągu pancernego, kilka dni wcześniej odbitego Austro-Węgrom  na stacji Kraków - Prokocim. Wraz z końcem wojny, pojawia  się nadzieja na powrót Polski na mapy świata. Walki o kształt granic odradzającej się ojczyzny rozpoczynają  się  na Śląsku i  w Wielkopolsce.

Najbardziej zacięte boje toczą się na Kresach. Na odsiecz walczącym o Przemyśl i Lwów wyrusza pociągiem z Krakowa tak zwana „Grupa San”, pod dowództwem majora Juliana Stachiewicza. 11 listopada „Grupa San” włącza się już do walki o prawobrzeżną część Przemyśla. Do szturmu zostaje też użyty przybyły razem z odsieczą pociąg pancerny. Znana jest jego przeprawa i atak przez most kolejowy na Sanie.

W izbie pamięci, prowadzonej przez szkołę w Jaćmierzu ocalała niemal pełna dokumentacja przyznanego st. szer. Zdzisławowi Tarkowskiemu, Obrońcy Przemyśla Honorowego Odznaczenia „Gwiazdą Przemyśla” oraz  sama odznaka z numerem 5187. W posiadaniu szkoły są też legitymacje i dyplomy innych wyróżnień i odznaczeń st. szer. Zdzisława, m.in. Odznaka "Orlęta Lwowskie" i „Krzyż Walecznych”. W zachowanej Książeczce Wojskowej widnieją wpisy o jego udziale  na froncie włoskim i w bitwach o Chyrów, Lwów, Brody, po dalekie Kresy Wschodnie.

Sam bohater o swoim udziale w bojach prowadził zapiski w pamiętniku, przez  lata  skrywanym w schowku na strychu  rodzinnego domu. Pamiętnik został odkryty  przez  bliskich po jego śmierci, choć  w znacznej części zniszczony zawiera bardzo cenne i ciekawe informacje  o roli pociągów pancernych: „Odsiecz”, „Śmiały”, „Gromobój” i „Gen. Iwaszkiewicz”, których członkiem załogi był Tarkowski. W najlepszym stanie zachował się opis szlaku bojowego pociągu „Gen. Iwaszkiewicz”.

Na odwrocie dyplomu  Honorowej Odznaki „Orlęta Lwowskie”, widnieje data wręczenia 3.10.1919r. pieczęć o treści: „Pociąg pancerny nr.6„ Gromobój”, oraz  podpis dowódcy.

Z dokumentów wynika, że Zdzisław Tarkowski walczył na różnych frontach ponad 5 lat, a po zakończeniu walk na wschodzie, Zdzisław powrócił w rodzinne strony, do polskiego już Jaćmierza.

Oprócz rodziny i najbliższych powitały go ruiny i zgliszcza.  Działania wojenne w latach 1914-1918r zniszczyły w Jaćmierzu ponad 70 budynków mieszkalnych i blisko 100 budynków gospodarczych. Spaliła się prawie cała zabudowa rynku, uszkodzony został kościół i budynek szkoły. Jaćmierz i okolice były miejscem zaciętych walk kampanii gorlickiej. Ich świadectwem są porozrzucane po okolicy wojenne cmentarze. Najbliższy znajduje się w sąsiedniej wiosce  Górki. Mieszkańcy z wielkim zapałem przystąpili do odbudowy domów i ratowania reszty dobytku. Mieli wreszcie swoją Ojczyznę, pielęgnując pamięć o tych którzy ją odzyskiwali.

Pamięć ta trwa do dnia dzisiejszego, a jej wyrazem było uhonorowanie grobu Zdzisława Tarkowskiego repliką odznaki „Gwiazda Przemyśla”.

 

 

Patriotyczno - religijna uroczystość w dniu 26 listopada 2018r rozpoczęła się Eucharystią, której przewodniczył J.E. biskup Stanisław Jamrozek. W koncelebrze uczestniczyli ks. prałat Stanisław Czenczek-kapelan harcerzy, ks. Piotr Rymarowicz - rodak jaćmierski i gospodarz parafii ks. proboszcz Ryszard Płatek , który na początku powitał 17. osobową delegację członków Towarzystwa Przyjaciół Przemyśla i Regionu na czele z  Pocztem Sztandarowym i Bogusławą Pieczyńską- prezes Zarządu, przedstawicieli miejscowych władz samorządowych , władze Hufca Ziemi Sanockiej, Dyrektor szkoły Elżbietę Gałązkę z kadrą pedagogiczną i młodzieżą, rodzinę Tarkowskich i mieszkańców parafii Jaćmierz.

Kościół, który gościł zebranych, przetrwał I wojnę światową mocno nadwyrężony. Najbardziej ucierpiało prezbiterium. Po odbudowie w 1926 r. na stropie tej części kościoła umieszczono biblijną scenę „uciszenie burzy  na jeziorze przez Chrystusa”, namalowaną przez  artystę Władysława Lisowskiego, ucznia Matejki. Dzieło powstało jako wotum wdzięczności Panu Bogu za zakończenie wszystkich wojen, powstań i zrywów narodowych pod zaborami.

Po zakończeniu nabożeństwa, w tematykę wydarzenia wprowadzili zgromadzonych goście z Przemyśla.  Pani Bogusława Pieczyńska , prezes TPPiR opowiedziała o motywach  opracowania i  wdrażania  projektu pt: „Za walkę o niepodległość Ziemi Przemyskiej- odznaczeni Gwiazdą Przemyśla„ realizowanego w ramach  100-lecia Niepodległości Polski.

Historię ustanowienia Honorowej Odznaki „Gwiazda Przemyśla” i kryteria jej przyznawania, przybliżył zebranym członek Zarządu TPPiR pan Janusz Bator.  Jan Kaznowski, jako rodak jaćmierski, mieszkający w Przemyślu, przypomniał  zebranym życiorys Zdzisława Tarkowskiego. Wspomniał również o zasługach jego dwóch braciach, również weteranach wojennych.  Pierwszy z nich - Ludwik Tarkowski jako gimnazjalista, ochotnik, wstąpił do wojska polskiego w Borysławskiej Kompanii, wchodzącej w skład 3 Batalionu Strzelców Sanockich, walczył m.in. w dywizji podhalańskiej gen. Andrzeja Galicy w bitwie pod Grodnem w 1920r. Natomiast drugi - Paweł Tarkowski walcząc na froncie włoskim odniósł poważne rany , powrócił z wojny jako inwalida. Najmłodszy zaś brat – Roman Tarkowski, ze względu na wiek nie uczestniczył w walkach, po wojnie podjął naukę i został  znanym artystą rzeźbiarzem, absolwentem szkół: w Zakopanym, Warszawie i ASP w Krakowie. Współpracował z Ksawerym Dunikowskim. Jego kamienne rzeźby można spotkać w wielu miejscowościach m.in. w Sanoku i w Jaćmierzu. Z kolei siostra Maria, po mężu Rychlicka, to matka artysty malarza Zbigniewa  Rychlickiego, znanego w całej Polsce jako twórcy bajkowego Misia Uszatka.

Wracając do uroczystości z dnia 26 listopada 2018r. ,  po mszy św. wszyscy jej uczestnicy przeszli na miejscowy cmentarz, gdzie po modlitwie i przy dźwiękach werbli uhonorowano nagrobek ś.p. Zdzisława Tarkowskiego repliką Odznaki „Gwiazda Przemyśla”, złożono kwiaty i zapalono znicze

Replika Odznaki jest wierną kopią Gwiazdy Przemyśla, wykonaną w brązie, o  średnicy większej od oryginału  (wynoszącą 10cm). Przedstawia sześcioramienną gwiazdę , na niej wieniec laurowy u dołu owinięty wstęgą z napisem :„Obrońcom Przemyśla”. Na małym kartuszu widnieją dwie daty: 11.11. 1918r i 16.05.1919r, upamiętniające dzień odzyskania niepodległości i dzień zakończenia walk o wolny Przemyśl. U góry wieniec zwieńczony jest królewską koroną kazimierzowską, herbem Przemyśla i krzyżem maltańskim. W centralnej części repliki widoczne są najważniejsze obiekty Przemyśla, sprzed 1920r – wieża katedralna, zamek, most kolejowy na Sanie.

W drodze z cmentarza uczestnicy uroczystości zatrzymali się  na rynku jaćmierskim , przy Pomniku upamiętniającym Obrońców Ojczyzny 1918- 1920 , oddając im hołd przez zapalenie zniczy i złożenie kwiatów. Pomnik ten mieszkańcy Jaćmierza wybudowali w 1930r, i na tablicy w kształcie dużego kartusza umieścili napis:  Poległym za wolność Polski w latach 1914-1920.   Rodacy. Bryła pomnika to wysoki trzy metrowy  kamienny stożek, zwieńczony krzyżem z wieńcem laurowym- symbolami zwycięstwa, oraz białym orłem zrywającym się do lotu wolności- symbolem zerwania kajdanów niewoli. Między  kamieniami tworzącymi podstawę pomnika tkwią łuski pocisków i bagnety.

Ostatnia część uroczystości miała miejsce w Jaćmierskim Domu Ludowym. W obecności zaproszonych gości i mieszkańców, uczniowie Szkoły Podstawowej  przedstawili przygotowany przez grono nauczycielskie, młodzież i rodziców bogaty program słowno -muzyczny, związany z rocznicą 100-lecia odzyskania niepodległości. Z dumą wspomniano też absolwenta tutejszej szkoły i nauczyciela Stanisława Stączka. To on  w powołanym przez marszałka Józefa Piłsudskiego pierwszym rządzie II RP, w Warszawie, kierowanym przez premiera Jędrzeja Moraczewskiego pełnił funkcję ministra komunikacji.

Patriotyczno- religijny dzień  jaćmierskich uroczystości pozwolił powrócić wspomnieniami do bogatej historii sprzed stu lat i przypomnieć o tym, że współtwórcami Niepodległej Polski  byli  nie tylko słynni dowódcy, lecz także zwykli żołnierze często zapomniani i nieznani.

Bibliografia: Roman Tarkowski „Kartki ze wspomnień”; Pamiętnik Zdzisława Tarkowskiego z okresu walk o kresy wschodnie- rękopis w posiadaniu rodziny; Dokumenty z Izby Pamięci Szkoły Podstawowej w Jaćmierzu; Dokumenty i zdjęcia – archiwum rodzinne Tarkowskich; Józef Stachowicz- „Minione czasy”; Jan Ciupka- „W Gminie Zarszyn”; Benedykt Gajewski – „Jaćmierz – zarys monograficzny”; Ryszard Stączek – „ Dzieje Jaćmierza i okolic 1930-2014”; źródła internetowe.

Opublikował: Witold Wołczyk | Data publikacji: 17-12-2018 13:46