9.3 °C
  • PL
  • EN
  • DE
×

Wyszukaj w serwisie

Przemyskie dzielnice i ich tajemnice (31) ŚRÓDMIEŚCIE (5)

aut. Dariusz Hop, „Nasz Przemyśl”, marzec 2008 (Nr 42)

Po przedstawieniu w poprzednich czterech artykułach poszczególnych części Śródmieścia w rejonie ulic: Słowackiego, Jagiellońskiej i Mickiewicza oraz placów: Na Bramie i Legionów, pozostał jeszcze do opisania ostatni fragment tej dzielnicy, którego główną arterią komunikacyjną jest ulica Dworskiego.

Obecny przebieg ulicy Dworskiego (wcześniej Długiej) ukształtował się pod koniec XVIII wieku, kiedy to po wyburzeniu murów miejskich wytyczono nowy trakt wykorzystując po części już istniejącą drogę do Bakończyc. Ranga tej ulicy znacznie wzrosła po uruchomieniu w 1872 roku linii kolejowej z Przemyśla przez Karpaty do Budapesztu. Ulica Długa prowadziła wówczas z dopiero kształtującego się Śródmieścia do dworca kolejowego Przemyśl – Bakończyce. Obecna nazwa ulicy, funkcjonująca od 1896 roku, upamiętnia wielce zasłużonego dla Przemyśla burmistrza Aleksandra Dworskiego, który pod koniec XIX wieku piastował swoją funkcję przez 20 lat. Ulica Dworskiego, przemianowana w czasach PRL-u na 1 Maja, jest od wielu lat jednokierunkowa i w przeciwieństwie do prawie równoległej ulicy Mickiewicza prowadzi z centrum miasta w kierunku Krejczówki, Bakończyc i Lempertówki.

Zabudowa ulicy Dworskiego pochodzi głównie z końca XIX i początku XX wieku. Na początku tej ulicy warto zwrócić uwagę na 2-piętrowe, XIX-wieczne budynki nr 7 i 9 z ciekawymi detalami architektonicznymi. Na narożnej kamienicy zachowały się okazałe balkony pamiętające jeszcze czasy, gdy przed I wojną światową mieścił się w niej hotel. Bliżej placu Na Bramie, lecz po drugiej stronie ulicy za kamienicą nr 6, można jeszcze zobaczyć ruiny budynku działającego tu dawniej teatru żydowskiego.

Fragment zabudowy ulicy Dworskiego. Fot. Dariusz Hop.jpeg

Ulicę Dworskiego przecina także jednokierunkowa i wąska ulica Rejtana. Usytuowany przy niej budynek nr 3 z 1912 roku, mieszczący obecnie sklep meblowy, był do lat 80-tych XX wieku siedzibą działającego tu jeszcze przed II wojną światową kina „Olimpia”. Idąc dalej ulicą Dworskiego zobaczymy m.in. wysokie budynki wzniesione w okresie międzywojennym. W jednym z nich, oznaczonym nr 23 z 1929 roku zachowała się przedwojenna i niestety niszczejąca od wielu lat winda.

Po prawej stronie zaczyna się wyłożona jeszcze kostką brukową ulica Smolki. Pod koniec XIX i w I połowie XX wieku zamieszkiwali ją na ogół zamożni mieszkańcy, jednak od kilkudziesięciu lat cieszy się ona trochę na wyrost złą sławą. Usytuowane przy niej kamienice pochodzą przeważnie z końca XIX wieku. Najokazalszym budynkiem przy ulicy Smolki jest zwieńczona hełmem kamienica nr 22 będąca dawniej własnością Eugeniusza Grandowskiego. Warto także zobaczyć ukrytą za nią w głębi charakterystyczną willę nr 20 z końca XIX wieku, również dawną własność Grandowskich. Przed willą zachowała się stara studnia z pompą. Losy mieszkańców tych budynków podczas trzech oblężeń Przemyśla w latach 1914-1915 opisała w swoim dzienniku opiekująca się wówczas tymi nieruchomościami Helena Jabłońska. Sąsiedni budynek nr 16 pochodzi z 1890 roku. Po tej stronie ulicy Smolki warto jeszcze m.in. zwrócić uwagę na budynek nr 24, którego fasadę zdobią płaskorzeźby smoków oraz następny nr 26 z oryginalnym drewnianym gankiem. Po drugiej stronie ulicy zobaczymy duży, XIX-wieczny budynek nr 13, czyli dawne koszary 1 batalionu 18. pułku obrony krajowej cesarsko-królewskiej armii. Mieścił się tam także wojskowy odwach, w którym miał być przesłuchiwany sam Dobry Wojak Szwejk. Sąsiedni budynek nr 11 był podczas I wojny światowej siedzibą komendy 45. brygady Honwedów. Niestety, wiele budynków przy ulicy Smolki wymaga pilnych remontów.  

Fragment zabudowy ulicy Smolki.jpeg

Wracając na ulicę Dworskiego mijamy po lewej siedzibę Zespołu Szkół Ekonomicznych im. Krzysztofa Kamila Baczyńskiego. Początki tej szkoły sięgają 1913 roku, kiedy to powstała męska Krajowa Szkoła Kupiecka. Budynek szkoły bardzo ucierpiał podczas I wojny światowej. Odbudowany, a kilkadziesiąt lat później gruntownie przebudowany, mieści w swoich murach od ponad 90 lat szkoły kształcące m.in. handlowców i ekonomistów. Nieco dalej, na lewo od chodnika stał niegdyś ceglany mur odgradzający teren dawnego cmentarza, o którym wspominałem w artykule ze stycznia br. Po prawej stronie ulicy Dworskiego zobaczymy okazałe budynki,  które do końca I wojny światowej mieściły cesarsko-królewskie instytucje wojskowe. Pod nr 26, w 4-kondygnacyjnej kamienicy z 1891 roku należącej wówczas do Sapiehów, funkcjonował komisariat i koszary policji wojskowej. Policja, a później także Milicja Obywatelska oraz Służba Bezpieczeństwa PRL-u użytkowały ten budynek do końca lat 80-tych XX wieku. W następnym, narożnym XIX-wiecznym budynku nr 28 działała w czasach Habsburgów komenda pospolitego ruszenia. Na zaczynającej się w tym miejscu i krótkiej ulicy Grottgera (wcześniej Górnej) warto zwrócić uwagę na opuszczoną i niestety niszczejącą w zastraszającym tempie kamienicę nr 4 z końca XIX wieku z ciekawą fasadą i balkonami.

 Przy skrzyżowaniu ulicy Dworskiego z ulicą Konarskiego zobaczymy na wprost budynek mieszczący obecnie Centrum Kulturalne z salą kinową. Jego budowę ukończono w 1894 roku według projektu Franciszka Czecha dla bardzo aktywnego przemyskiego gniazda Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”. Podczas I wojny światowej stacjonowali w nim żołnierze armii austro-węgierskiej, a potem krótko rosyjskiej. Urządzono w nim m.in. szpital wojenny. Gmach „Sokoła” służył także jako komenda i stacja zborna Legionów Polskich. Druhowie i druhny użytkowali swoją siedzibę do września 1939 roku. Podczas II wojny światowej zajęli ją okupanci rosyjscy i niemieccy. Później gmach „Sokoła” przejęło państwo. Przez kilkadziesiąt lat działał tam Powiatowy, później Przemyski, a od 1975 do 1991 roku Wojewódzki Dom Kultury.

ATT00021.jpeg

Przy ulicy Konarskiego (wcześniej Cmentarnej) zwraca także uwagę po prawej stronie XIX-wieczny budynek Szkoły Podstawowej nr 5 im. Bohaterów Września, a nieco niżej budynek będący obecnie siedzibą Przemyskiego Centrum Kultury i Nauki Zamek. Wybudowano go w 1898 roku jako siedzibę Stowarzyszenia Rzemieślników „Gwiazda”. Po II wojnie światowej działał tam m.in. Dom Kultury Kolejarza. Po przeciwnej stronie ulicy, na terenie wspomnianego wcześniej i ostatecznie zlikwidowanego w 1909 roku cmentarza, wzniesiono w 1938 roku gmach sądu. Przypomina o tym tablica na fasadzie budynku.

Dalszą część ulicy Dworskiego, która wchodzi tu już na teren Krejczówki, opisałem w artykule poświęconym tej dzielnicy w numerze „Naszego Przemyśla” z października 2005 roku.

×

Zapisz się do newslettera

Wyrażam zgodę na przetwarzanie moich danych osobowych zgodnie z ustawą o ochronie danych osobowych w celu przesyłania newslettera. Podanie moich danych osobowych jest dobrowolne, ale niezbędne do realizacji usługi. Jestem świadomy/ma iż mam możliwość ich poprawiania, żądania zaprzestania ich przetwarzania lub wniesienia sprzeciwu wobec ich przetwarzania. Administratorem danych jest Gmina Miejska Przemyśl z siedzibą Rynek 1, 37-700 Przemyśl