23 °C
  • PL
  • EN
  • DE
×

Wyszukaj w serwisie

Z tradycji czasopiśmienniczych Przemyśla

aut. Ks. Bp. Adam Szal, „Nasz Przemyśl”, styczeń 2008 (Nr 40)

Przemyśl wraz z terenami południowo -wschodniej Rzeczypospolitej w wyniku rozbiorów znajdował się pod zaborem austriackim. Austria, motywując dokonanie zaborów nadała zagarniętej prowincji nazwę „Królestwo Galicji i Lodomerii”. Po zajęciu Galicji przystąpiono do jej germanizacji. Pierwszym jej etapem było utworzenie administracji czysto niemieckiej. Akcja germanizacyjna zmierzała do centralizacji państwowej i umocnienia wielonarodowościowej monarchii. Zamierzano wynarodowić ludność słowiańską oraz węgierską, doprowadzając w całym państwie do jedności języka i kultury.

Rządy austriackie miały charakter policyjny; zawieszono wolność zgromadzeń i stowarzyszania się w organizacjach publicznych, wprowadzono ostrą cenzurę. Utworzono wprawdzie patentem z 1775 r. Galicyjski Sejm Stanowy, ale był on rzadko zwoływany i miał bardzo wąskie kompetencje.

Wskutek wydarzeń politycznych, do których zalicza się rewolucję 1848 roku, wojnę austriacko – włosko - francuską (1859), powstanie styczniowe i wojnę austriacko-pruską (1866),ogłoszono tzw. „dyplom październikowy” zapowiadający zwołanie sejmów prowincjonalnych. Ratując całość państwa dynastia zmuszona była do udzielenia prowincjom pewnych ustępstw i praw. Ostatecznie autonomia Galicji ukształtowała się na początku lat siedemdziesiątych XIX wieku.

W Galicji, w okresie autonomii, władzę sprawowały dwie grupy władz - rządowe i autonomiczne. Hierarchię rządową reprezentował namiestnik mający władzę nad starostami stojącymi na czele powiatów. Natomiast władzę krajową reprezentował Sejm Krajowy z namiestnikiem na czele, który przewodniczył w Wydziale Krajowym wybranym przez Sejm. Organem samorządu lokalnego była Rada Powiatowa działająca na terenie powiatu. Osobne miejsce zajmowała Rada Szkolna Krajowa będąca organem rządowo - autonomicznym. W skład Rady Szkolnej Krajowej wchodzili: namiestnik, wiceprezydent, wyżsi urzędnicy i inspektorzy szkolni, przedstawiciele wszystkich wyznań chrześcijańskich występujących w Galicji, delegaci Wydziału Krajowego i rad miejskich Krakowa i Lwowa oraz dwóch pedagogów. Kompetencje Rady Szkolnej Krajowej dotyczyły szkolnictwa niższego i średniego.

W autonomicznej Galicji szczególnie dynamiczny był rozwój kultury. Świadczyć o tym mogą wydatki z budżetu na rozwój oświaty. Zajmowały one pierwsze miejsce wśród pozostałych działów. Wydatki te wzrosły z 61.308 koron w 1866 roku do 25.375.135 koron w roku 1911. W roku 1866 stanowiło to 5, 2% ogółu wydatków, a w roku 1911 40,05%10. Skutkiem tych wydatków znacznie wzrosła liczba szkół oraz uczniów kształcących się w szkołach średnich i ludowych. W tych ostatnich liczba kształcących się wzrosła ze 156.015 w roku 1871 do 1.152.048 w roku 1913, a więc prawie trzykrotnie.

Korzystano także z wolności zakładania stowarzyszeń, które powstawały bardzo licznie, bo gdy w 1874 roku było ich 590, to w 1900 roku liczba ich wzrosła prawie dziesięciokrotnie i wynosiła 5.518. Organizacje i stowarzyszenia posiadały często swoje własne organy prasowe reprezentujące poglądy małych nawet grup społeczeństwa. W okresie autonomii Galicji doszło w efekcie do całkowitej polonizacji szkolnictwa, administracji lokalnej i sądownictwa, nastąpił także w wydatnym stopniu rozwój kultury.

Początek polskiego czasopiśmiennictwa w Galicji datuje się od 1783 roku, kiedy to zaczął ukazywać się pierwszy polski periodyk o nazwie „Pismo Uwiadamiające Galicji”. W jego ślady poszła druga gazeta - „Lwowskie Pismo Uwiadamiające”, a w roku 1786 „Lwowskie Tygodniowe Wiadomości”. Wyżej wymienione czasopisma rozpoczęły prawdziwą eksplozję prasy, która doprowadziła do tego, że w roku 1914 samych pism codziennych ukazywało się 141.

Miasto Przemyśl, jako leżące między dwoma głównymi ośrodkami Galicji - Lwowem i Krakowem, również stanowiło pewien ośrodek życia polityczno-społecznego. Autonomia przyniosła wiele korzyści Przemyślowi także w dziedzinie kultury. Poza autonomią na rozwój kultury miasta wpłynęły zmiany gospodarcze - budowa kolei i twierdzy wojskowej, siedziba władz duchownych i urzędów autonomicznych, starostwa i sądów. Powyższe warunki wpłynęły na to, że liczba mieszkańców tego miasta szybko wzrastała. Wzrost ten przedstawiał się następująco:

1870 - 15.185

1880 - 22.040

1890 - 28. 017

1900 - 37. 781

1910 - 46. 038

Do rozwoju kulturalnego Przemyśla przyczynił się także bujny rozkwit szkolnictwa w mieście. W roku 1905 w całym mieście było 16 szkół (łącznie z dwoma seminariami duchownymi).

Ograniczenia stosowane przez rząd austriacki przed autonomią nie sprzyjały rozwojowi życia organizacji i stowarzyszeń. Dopiero po uzyskaniu autonomii organizacji tych powstało w Przemyślu wiele. Temu dynamicznemu rozwojowi dało początek powstałe w latach 1860 Towarzystwo Muzyczne mające szerzyć kulturę muzyczną wśród całego społeczeństwa. W kilka lat później powstaje Stowarzyszenie Rękodzielników „Gwiazda”, a w roku 1878 Przemyskie Towarzystwo Dramatyczne, zapoczątkowujące istnienie „Fredreum”. Zainicjowany w ten sposób ruch organizacyjny doprowadził do tego, że w roku 1905 stowarzyszeń najrozmaitszego rodzaju było około 22.

Prawie równocześnie z rozwojem szkolnictwa i działalności organizacyjnej pojawiła się w Przemyślu własna prasa rozwijająca się w miarę zyskiwania większych swobód. Pierwsze czasopismo przemyskie najprawdopodobniej ukazało się w 1790 roku i nosiło nazwę „Zabawki literatów w kompanii pożytecznie bawiących się”. Pisma tego ukazało się tylko kilka numerów i niestety nie zachował się żaden do naszych czasów. Następnym czasopismem istniejącym już o wiele dłużej był „Przyjaciel Chrześcijańskiej Prawdy”. Pismo to zostało założone przez ks. Michała Korczyńskiego, późniejszego biskupa przemyskiego. Rozwój czasopiśmiennictwa polskiego w późniejszych kilkudziesięciu latach (1862-1918) był bardzo bogaty. Obrazuje go poniższe zestawienie:

Okres istnienia

 nazwa czasopisma:

1862

„Partyzant”

1865

„Prawda”

1878-1883

„San”

1879-1880

„Urzędnik”

1880

„Nowości”

1881

„Przemyślanin”

1882

„Przemysłowiec”

1885

„Echo znad Sanu”

1887-1894

„Gazeta Przemyska”

1888

„Nowa Polska”

1889-1890

„Przewodnik Przemysłowy”

1893

„Gazeta Kościelna”

1894

„Gazeta Młynarska”

1894 -1897

„Kuryer Przemyski”

1895

„Kropidło”

1896-1918

„Echo Przemyskie”

1897-1898

„Słowo Wolne”

1898

„Mielnik”

1898-1899

„Głos Przemyski”

1898-1899

„Przegląd Drukarski”

1899

„Młynarz”

1901 – 1904

„Gospodarz”

1901

„Kronika Diecezji Przemyskiej”

1902- 1903

„Głos Przemyski”

1903

„Kazalnica”

1903 -1939

„Nowy Głos Przemyski”

1904

„Bocian”

1905

„Dziennik Przemyski”

1906

„Kuryer Przemyski”

1906

„Amor”

1907 – 1913

„Gazeta Przemyska”

1908

„Kazania Zbiorowe”

1908 – 1909

„Słowo Prawdy”

1909

„Przemyska Reforma Miejska”

1911

„Dziennik Urzędowy c.k. Starostwa i c.k. Rady Szkolnej Okręgowej”

1911-1914

 „Przegląd Przemyski”

1913 -1939

 „Ziemia Przemyska”

1914 -1915

„Wiadomości Wojenne”, w języku  niemieckim - „Kriegsnachrichten”  oraz w języku węgierskim  - „Tâbori Ujsâg”

1918

 „Baczność”

1918

 „Gospodarz Polski”

1918

 „Gospodyni Polska”

Biorąc pod uwagę tematykę czasopism przemyskich, można je podzielić na kilka gatunków. Podział ten przedstawia się następująco:

rodzaj czasopism

 ilość

społeczno – polityczne

 16

kulturalne

 3

kościelne

 6

satyryczne

 2

związane z rolnictwem

 7

zawodowe

 4

urzędowe

 l

inne

 5

Długość okresu ukazywania się poszczególnych czasopism była różna. Spośród 44 tytułów prasy polskiej dziewięć wychodziło od roku do dwóch, dziesięć ponad dwa lata. Żywot zaś pozostałych ograniczył się często do kilku numerów.

Czasopisma przemyskie stanowiły nikłą cząstkę ogółu pism ukazujących się w języku polskim na całym świecie. Według niepełnego spisu, czasopism polskich ukazujących się w 1903 roku było około 570. W porównaniu do innych państw było to bardzo mało, gdyż na przykład angielskich pism ukazywało się około 30.000, niemieckich 9.000 a francuskich 7.000. Niewielki również miały udział czasopisma przemyskie w ogólnej liczbie czasopism galicyjskich. Badając stosunek samych tylko czasopism o charakterze społeczno - politycznym okazuje się, że w latach 1881 - 1913 na 329 czasopism polskich zaledwie 9 ukazywało się w Przemyślu, co stanowi 2,73%. Procent ten jest bardzo mały także i w stosunku do Lwowa (6) oraz w stosunku do Krakowa (8). Z miast galicyjskich Przemyśl przewyższały inne: Jarosław (13 czasopism), Nowy Sącz (11 czasopism) oraz Stanisławów (23 czasopisma).

Obok prasy polskiej ukazywały się w Przemyślu czasopisma w języku ukraińskim i pisma dla ludności żydowskiej.

„Echo Przemyskie” było więc jednym z wielu czasopism galicyjskich. Było czasopismem prowincjonalnym i jako takie miało do spełnienia określone funkcje. Miało między innymi spełniać funkcję ogólnonarodową, polegającą na przekazywaniu wiadomości społeczno - politycznych, miało pobudzać do obchodów rocznic narodowych; funkcję informacyjną (np. przedstawianie gospodarki miejskiej); funkcję kulturalno - oświatową (udostępnianie pisma dla twórczości lokalnej). Cechą najbardziej wyróżniającą „Echo Przemyskie” spośród innych czasopism przemyskich był długi okres jego istnienia (1896 - 1918). Podobnym okresem poszczycić się może jedynie „Kronika Diecezji Przemyskiej” (1901 -), „Nowy Głos Przemyski” (1903 - 1939) i „Ziemia Przemyska” (1913  - 1939). Spośród 44 polskich czasopism ukazujących się w Przemyślu do roku 1918, tylko 18,1% wychodziło ponad 5 lat.

Różnorodność tytułów przemyskich czasopism dowodzi też, że w mieście tym istniały liczne grupy społeczne, które często chciały wydawać swoje pismo. Czyniły to z bardzo różnym wynikiem. Długi okres istnienia „Echa Przemyskiego” suponuje wniosek, że posiadało ono jakieś poparcie zarówno ze strony odbiorcy jak i tych, którzy byli zainteresowani jego istnieniem.

(Artykuł jest fragmentem większej całości opublikowanej na łamach czasopisma „Premislia Christiana” 2(1988/1989), s. 77 – 135; tam też znajdują się przypisy naukowe).

×

Zapisz się do newslettera

Wyrażam zgodę na przetwarzanie moich danych osobowych zgodnie z ustawą o ochronie danych osobowych w celu przesyłania newslettera. Podanie moich danych osobowych jest dobrowolne, ale niezbędne do realizacji usługi. Jestem świadomy/ma iż mam możliwość ich poprawiania, żądania zaprzestania ich przetwarzania lub wniesienia sprzeciwu wobec ich przetwarzania. Administratorem danych jest Gmina Miejska Przemyśl z siedzibą Rynek 1, 37-700 Przemyśl