12.8 °C
  • PL
  • EN
  • DE
×

Wyszukaj w serwisie

Przemyskie dzielnice i ich tajemnice. ZNIESIENIE (cz. 2)

aut. Dariusz Hop, „Nasz Przemyśl”, czerwiec 2007 (Nr 33)

Oprócz opisanych w poprzednim odcinku charakterystycznych obiektów na Zniesieniu: tajemniczego Kopca Tatarskiego i XIX-wiecznych fortów Twierdzy Przemyśl, na stoku tego górującego nad miastem wzgórza zobaczymy m.in. kilka interesujących cmentarzy. Warto odwiedzić te zabytkowe nekropolie, na których spoczywają m.in. zasłużeni przemyślanie oraz tysiące żołnierzy armii walczących podczas I i II wojny światowej.

Jak już wspomniałem w poprzedniej części tego cyklu artykułów, Zniesienie trudno zaliczyć do typowych dzielnic chociażby z tego powodu, że znajduje się tam niewiele domów. W tym artykule przyjrzymy się obiektom położonym na południowo-wschodnim stoku Zniesienia. Poniżej opisanej przed miesiącem baterii XVI b „Kopiec Tatarski” zobaczymy w pobliżu ostrego zakrętu ulicy Przemysława pozostałości baterii XVI a „Laboratorium”. Nazwa ta pochodzi od zlokalizowanego niegdyś na jej przedpolu laboratorium artyleryjskiego. Na niezabudowanych niegdyś stokach Zniesienia Austriacy zbudowali wszystkie prochownie i magazyny amunicji pierwszego obwodu obronnego. Bateria powstała w latach 80-tych XIX wieku. Z jej pierwotnego wyglądu zachowały się w prawej części schrony pogotowia.

ATT00035.jpeg

W trakcie walk o Twierdzę Przemyśl w latach 1914-1915 poległo około 100 tysięcy żołnierzy armii austro-węgierskiej, rosyjskiej i niemieckiej. Tysiące poległych i zmarłych żołnierzy spoczęło na zawsze w kwaterach na czterech cmentarzach wojennych założonych właśnie na stoku Zniesienia powyżej starszego cmentarza cywilnego. Zaprojektował je węgierski porucznik, w cywilu budapeszteński architekt, Franciszek Szabolcs. Po lewej stronie ulicy Przemysława znajduje się sąsiadujący bezpośrednio z cmentarzem komunalnym cmentarz wojenny niezidentyfikowanych żołnierzy austro-węgierskich. W 1987 roku został on zrekonstruowany przez władze Przemyśla dzięki wsparciu Austriackiego Czarnego Krzyża. Drugi, większy cmentarz żołnierzy znad Dunaju znajduje się nieco niżej po przeciwnej stronie ulicy, sąsiadując z założonym w latach międzywojennych polskim Cmentarzem Wojskowym. Przed trzema laty został on odnowiony. Powyżej cmentarza żołnierzy austro-węgierskich zwraca uwagę okazałe mauzoleum żołnierzy niemieckich poświęcone uroczyście 1 listopada 1916 roku. W 1992 roku przy pomocy Ludowego Związku Opieki nad Grobami Wojennymi w Kassel odnowiono także ten cmentarz wojenny. Powyżej, na ostrym zakręcie dawnej fortecznej drogi (obecna ulica Przemysława), zlokalizowano cmentarz wojenny żołnierzy rosyjskich, odnowiony w 1995 roku według projektu znanego przemyślanina Bogusława Gębarowicza. Dwujęzyczna tablica informuje, że w zbiorowych mogiłach spoczywa 9 tysięcy poległych żołnierzy rosyjskich. Należałoby pamiętać, że na każdym z wymienionych cmentarzy wojennych spoczywają także Polacy zmuszeni do służby w armiach trzech zaborców.

ATT00037.jpeg

Nieco wyżej cmentarzy z I wojny światowej znajduje się niemiecki cmentarz wojenny żołnierzy poległych w latach 1939-1945. Jest to najmłodszy z przemyskich cmentarzy, gdyż powstał w 1995 roku według projektu Bogusława Gębarowicza. Pochowano na nim około 4 tysięcy żołnierzy Wehrmachtu ekshumowanych z mogił w całej południowo-wschodniej Polsce. Przy betonowym obelisku tworzącym krzyż zobaczymy tablice z wyrytymi nazwiskami poległych Niemców. W 1995 roku Rada Europy w Strasburgu przyznała Przemyślowi Honorową Flagę Europejską za opiekę nad cmentarzami wojennymi.

ATT00041.jpeg

Najstarszym cmentarzem położonym na stoku Zniesienia jest Cmentarz Główny, którego początki sięgają 1831 roku. Nasze miasto nawiedziła wówczas epidemia cholery, której ofiary chowano właśnie na oddalonym od miasta nowym cmentarzu cholerycznym. Wraz z przepełnieniem starego cmentarza, który istniał niegdyś pomiędzy obecnymi ulicami: Dworskiego i Konarskiego, postanowiono przeznaczyć dotychczasowy cmentarz choleryczny przy ulicy Dobromilskiej (obecnie Słowackiego) na nową nekropolię Przemyśla. Zwykłe pochówki rozpoczęto w tym miejscu około 1855 roku. W 1859 roku Franciszek i Teresa Małkowscy ufundowali na terenie cmentarza kaplicę cmentarną. Na nowy i początkowo niewielki obszarem cmentarz publiczny przeniesiono niektóre nagrobki ze starego cmentarza. Najstarsze zachowane nagrobki, poza przeniesionymi ze starego cmentarza, pochodzą z lat 60-tych XIX wieku. Nowa nekropolia była później wielokrotnie powiększana. W 1909 roku ogrodzono ją od strony ulicy Słowackiego okazałym murem. Obecnie Cmentarz Główny w Przemyślu zajmuje obszar około 19 hektarów. W jego najstarszej części wśród dorodnych drzew zachowało się wiele interesujących nagrobków, grobowców i krzyży na mogiłach dawnych mieszkańców Przemyśla. Na terenie tej największej przemyskiej nekropolii, która ze względu na swoje usytuowanie oraz wartość zabytkową i krajobrazową jest uważana za jeden z najpiękniejszych cmentarzy w Polsce, spoczywa bardzo wielu znanych i zasłużonych dla miasta przemyślan. Wąskie ramy tego artykułu nie pozwalają na należyte zajęcie się tym tematem, dlatego zainteresowanych odsyłam do obszernych publikacji przemyskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Historycznego oraz Ireny Zając.

Rówieśnikiem Cmentarza Głównego jest sąsiadujący z nim Cmentarz Żydowski. Jego początki sięgają połowy lat 50-tych XIX wieku, kiedy to stary kirkut na Podgórzu również był już przepełniony. W 1913 roku powiększany kilkakrotnie cmentarz ogrodzono od strony ulicy Słowackiego murem z bramą wejściową. W najstarszej części cmentarza zachowało się kilkaset macew z końca XIX i początku XX wieku, w większości ze słabo czytelnymi lub zupełnie zatartymi przez czas i warunki atmosferyczne napisami. Nagrobki w nowszej części cmentarza są już bardziej zbliżone do pomników i płyt nagrobnych spotykanych na sąsiednim cmentarzu chrześcijańskim. Na terenie cmentarza znajdują się także zbiorowe mogiły Żydów z Przemyśla i okolic zamordowanych przez Niemców podczas okupacji i ekshumowanych po II wojnie światowej z miejsc kaźni. Hitlerowcy są także odpowiedzialni za zniszczenie wielu zabytkowych macew, których używano m.in. do umacniania dróg i ulic.

ATT00039.jpeg

Na zakończenie artykułu warto jeszcze wrócić na chwilę nieco wyżej na Cmentarz Wojskowy przy ulicy Przemysława. Założono go w latach 20-tych XX wieku poprzez wydzielenie części terenu dawnego cmentarza żołnierzy armii austro-węgierskiej. Spoczywają na nim m.in. polscy żołnierze polegli w obronie i za wolność Ojczyzny. Jest to także ważne miejsce pamięci narodowej. Centralnym punktem Cmentarza Wojskowego jest Grób Nieznanego Żołnierza wybudowany w 1925 roku. Otaczają go groby żołnierzy zmarłych w latach międzywojennych. Znajduje się tam także obelisk Legionistów. Nieco niżej zobaczymy groby żołnierzy Wojska Polskiego poległych podczas II wojny światowej oraz w walkach z UPA. Po upadku komunizmu na terenie cmentarza ustawiono monument z krzyżem poświęcony Polakom pomordowanym przez NKWD na Kresach Wschodnich, wytyczono także specjalną kwaterę żołnierzy Armii Krajowej. W dolnej części Cmentarza Wojskowego zwraca uwagę wstrząsający pomnik poświęcony Polakom ofiarom ludobójstwa ukraińskich nacjonalistów.