14.7 °C
  • PL
  • EN
  • DE
×

Wyszukaj w serwisie

Przemyskie dzielnice i ich tajemnice. ZNIESIENIE

aut. Dariusz Hop, „Nasz Przemyśl”, maj 2007 (Nr 32)

Zniesienie trudno nazwać typową dzielnicą chociażby z tego powodu, że znajduje się tam niewiele domów. Zobaczymy tam natomiast tajemniczy Kopiec Tatarski, XIX-wieczne forty i największą inwestycję ostatnich lat – stok narciarski. Górujące nad całym miastem położenie i przepiękna panorama sprawiają, że Zniesienie jest bardzo atrakcyjnym zakątkiem naszego miasta. Było takim już w XIX wieku, gdy przemyślanie, podobnie jak dzisiaj, chętnie odwiedzali to widokowe wzgórze.  

Jeżeli wierzyć przekazywanej od pokoleń legendzie, nazwa Zniesienie upamiętnia bitwę stoczoną w tym miejscu z Tatarami. Mieli oni zostać w tym miejscu pokonani, czyli, jak dawniej mówiono, „zniesieni”. W dokumentach z XVI i XVII wieku górujące nad Przemyślem wzgórze nosi także nazwę „Wzniesienie”. Najbardziej znanym punktem Zniesienia jest Kopiec Tatarski, również przypisywany czasom najazdów tatarskich na ziemię przemyską. Stare podanie ludowe mówi, że został on usypany przez Tatarów jako mogiła poległego w walce chana. Według jeszcze innej wersji kopiec ma kryć doczesne szczątki legendarnego przywódcy plemienia Lędzian i założyciela przemyskiego grodu – księcia Przemysława. Stąd też bywa czasami także nazywany Kopcem Przemysława. Opowieści związanych z powstaniem tajemniczego kopca jest znacznie więcej.

Kopiec Tatarski. Fot. Dariusz Hop.jpeg

 Nie wiemy dokładnie, jak stary jest nasz kopiec, jednak z dużym prawdopodobieństwem można przypuszczać, że służył on od wielu wieków, a może nawet tysiącleci, jako ważny punkt w systemie obronnym ziemi przemyskiej. Niezaprzeczalnym atutem kopca było jego doskonałe usytuowanie i roztaczająca się z jego wierzchołka rozległa panorama. Na historycznej ziemi przemyskiej istniał cały system ziemnych kopców, za pomocą których możliwe było szybkie zasygnalizowanie nadciągającego ze wschodu lub południa niebezpieczeństwa. W razie najazdu na wierzchołkach kopców podpalano zgromadzone tam drewno dając w ten sposób sygnał o zagrożeniu. Dzięki temu wiadomości docierały o wiele szybciej niż w tradycyjnie wówczas możliwy sposób. Miało to duże znacznie dla bezpieczeństwa Przemyśla, którego rozwój zależał przecież w dużej mierze od utrzymania starych szlaków handlowych. 

Co najmniej już w XVI wieku na kopcu stała kaplica św. Leonarda, spalona przez Tatarów w 1623 roku. Od patrona kaplicy nazywano też kopiec Górą Świętego Leonarda. Nazwa ta pojawia się już w 1534 roku. Istnienie kaplicy potwierdzają źródła ikonograficzne. Spaloną kaplicę odbudowano, a  na początku XIX wieku stała już w tym miejscu mniejsza, murowana kapliczka, którą pamiętają jeszcze najstarsi przemyślanie. Aż do 1855 roku, w drugi dzień świąt wielkanocnych wyruszały do niej z miasta procesje. Jako pierwszy miał rozkopywać kopiec hrabia Cetner, jednak niewiele na ten temat wiadomo. W 1869 roku do Przemyśla przyjechał dr Teofil Żebrawski, który z ramienia Towarzystwa Naukowego w Krakowie przeprowadził amatorskie z dzisiejszego punktu widzenia badania archeologiczne. Plon tych poszukiwań nie był zbyt okazały. Znaleziono fragmenty kości ludzkich, monetę polską z 1664 roku oraz późniejsze monety austriackie.

 Pierwotnie kopiec, którego podstawa ma rozmiary 100 X 60 metrów, wyglądał nieco inaczej niż obecnie. Rozkopywanie jego bryły przy okazji różnego rodzaju mało profesjonalnych poszukiwań, a także prace ziemne wykonane w związku z budową fortyfikacji, zmieniły jego wizerunek. Kopiec Tatarski był pierwotnie wyższy, a jego wierzchołek bardziej szpiczasty. Przez pewien czas, aż do zakończenia walk o Twierdzę Przemyśl, kopiec był niedostępny dla mieszkańców Przemyśla. Położony w bezpośrednim sąsiedztwie ważnych obiektów militarnych mógł być zdaniem Austriaków atrakcyjny także dla potencjalnych szpiegów. Z Kopca Tatarskiego (352 m npm.) roztacza się przepiękna panorama. Przy sprzyjającej pogodzie sięga ona po Jarosław, z innej strony widać m.in. wierzchołek najwyższej góry Pogórza Przemyskiego – Kopystańki, dalej Kalwarię Pacławską i Góry Sanocko-Turczańskie oraz znajdujące się obecnie na Ukrainie liczne wierzchołki Karpat Wschodnich nad Dobromilem, Chyrowem, czy Samborem. Aktualnie na Zniesieniu trwają prace związane z długo oczekiwaną rewaloryzacją Kopca Tatarskiego oraz budową Fortecznej Trasy Turystycznej.

W II połowie XIX wieku Austriacy wybudowali na Zniesieniu kilka obiektów wchodzących w skład pierścienia wewnętrznego Twierdzy Przemyśl. Najbliżej kopca zobaczymy baterię XVI b „Kopiec Tatarski” powstałą w latach 80-tych XIX wieku. Na wale pomiędzy stanowiskami artyleryjskimi zachowały się trzy poprzecznice ze schronami pogotowia i hangarem na działa. Poniżej, przy skrzyżowaniu ulicy Przemysława z ulicą Grochowską, zobaczymy parterowy budynek dawnej wartowni.

Fragment fortu XVI Zniesienie. Fot. Dariusz Hop.jpeg

Głównym obiektem militarnym Zniesienia jest jednak dominujący nad całym miastem fort XVI „Zniesienie”. Prace przy jego wznoszeniu rozpoczęły się już w 1854 roku. Wybudowano tam wówczas ziemno-drewniany szaniec. W obecnym kształcie fort powstał po 1878 roku. Ten nietypowy fort tworzą trzy szańce połączone w jeden obiekt umożliwiający obronę okrężną. Na forcie zobaczymy m.in. fosy i wały ziemne oraz poprzecznice kryjące schrony pogotowia. Zachowały się także ruiny betonowego schronu, wysadzonego tuż przed poddaniem twierdzy Rosjanom w 1915 roku. Zobaczymy tam również m.in. betonowe kręgi ze stalową szyną, wykorzystywane najprawdopodobniej w późniejszym okresie jako stanowiska przeciwlotnicze.    

Jeszcze w latach 70-tych XX wieku fort i teren pomiędzy nim i Kopcem Tatarskim był porośnięty jedynie przez nieliczne drzewa i krzaki, a przez to bardzo przejrzysty. Niestety, kilkudziesięcioletni brak zainteresowania tym terenem spowodował, że opanowała go dzika roślinność. W ubiegłym roku z inicjatywy Oddziału Polskiego Towarzystwa Turystyczno Krajoznawczego im. dr. Mieczysława Orłowicza w Przemyślu ochotnicy przystąpili do porządkowania fortu. Wycięto m.in. liczne samosiewy i zarośla odsłaniając spory fragment fortecznej fosy i wałów od strony Krzyża Zawierzenia oraz ulicy Przemysława.  

W 1962 roku na terenie fortu pojawił się zupełnie nowy obiekt. Na kulminacji Zniesienia wybudowano wówczas budynek pawilonu oraz widoczny z wielu kilometrów maszt wieży telewizyjnej, która wrosła na stałe w panoramę miasta. Podczas tej inwestycji częściowo zniwelowano pierwotny przebieg ziemnych fortyfikacji. Tuż obok zobaczymy ceglaną bramę forteczną ze stalowym sponsonem, przez którą możliwy był wjazd do miasta od strony Zielonki. Brama forteczna jest, niestety, od jakiegoś czasu zastawiona przez kontenery postawione w związku z budową stoku narciarskiego. W sąsiedztwie bramy zobaczymy wał ziemny biegnący w dół do fortu XVI c „Trzy Krzyże”.

Nowym obiektem na Zniesieniu jest Krzyż Zawierzenia ustawiony dla upamiętnienia jubileuszu dwóch tysięcy lat chrześcijaństwa oraz zawierzenia miasta Przemyśla Bożemu Miłosierdziu.

Jako ciekawostkę można jeszcze przytoczyć informację, że poniżej ulicy Przemysława (patrząc w kierunku parku) istniały dwa niewielkie kopce, nazywane dawniej mogiłami.

Dokończenie w następnym numerze.