13 °C
  • PL
  • EN
  • DE
×

Wyszukaj w serwisie

Nestor turystyki i literatury krajoznawczej - dr Mieczysław Orłowicz

aut. Ryszard Jóźwik, styczeń 2005

W maju 1959 r. mieszkańcy Jarosławia i Przemyśla mieli okazję spotkania się z nestorem polskiej turystyki i sportu. Na kilka miesięcy przed śmiercią ten organizator nowoczesnego modelu turystyki i administracji turystycznej, autor licznych opracowań krajoznawczych po kraju i Europie dzielił się swoim doświadczeniem z ludźmi turystyki wymienionych miast. Dr Mieczysław Orłowicz związany przez wiele lat z ziemią przemyską zasługuje na bliższe poznanie.

W „Zarysie historii turystyki w Polsce” – Z. Kulczycki pisze. Dr M. Orłowicz okazał się naprawdę nowoczesnym autorem przewodników; przed nim polska literatura krajoznawcza nie posiadała opracowań tego typu. W wydawanych przed nim przewodnikach opisywano zabytki, opisywano krajobrazy. Jego prace cechuje bogactwo aktualnej informacji o mieszkańcach opisywanych miejscowości, o ich życiu, o bazie noclegowej, żywieniowej, o połączeniach komunikacyjnych”.

Umiejętnie korzystał z dorobku i doświadczeń innych osób, zwłaszcza wówczas, gdy przystąpił do pisania przewodników typu bedekerowskiego. Jemu zawdzięczamy powstanie publikacji krajoznawczo-turystycznych. Wg Marii Ireny Mileńkiej – która 30 lat współpracowała z Orłowiczem – miał on szczególne zamiłowanie do odszukiwania obiektów o charakterze zabytkowym, dającym świadectwo poziomu naszej kultury narodowej. Dzięki tej jego pasji ocalały i nie zostały zapomniane setki obiektów.

Jak należy rozumieć hasło „Poznaj swój kraj” ten zasłużony działacz, inicjator krajoznawstwa w Galicji uczył osobistym przykładem kilka pokoleń młodzieży. W 1970 r. „Ossolineum” wydało opisy wycieczek organizowanych przez Orłowicza. Wyczytać z nich można, że w czasie wędrówek przemierzył ponad 140 tys. km szlaków, zawsze w otoczeniu młodzieży, studentów i dorosłych. Dorobek autorski dr M. Orłowicza obejmuje około 200 pozycji i jest przykładem dużego uniwersalizmu. Jeszcze przed I wojną światową powstał pierwszy polski przewodnik – „Przewodnik po Prusach Wschodnich”, które dopiero po 30 latach miały powrócić w granice Polski. Był autorem przewodników po Śląsku, Sudetach, po Karpatach Marmaroskich i tzw. Alpach Rodniańskich, Galicji, Bukowinie, Orawie, Spiszu i Śląsku Cieszyńskim.

Wspomniana wyżej M. J. Mileska nazwała go twórcą nowoczesnej informacji turystyczno-krajoznawczej. Mówiła o nim jako o propagatorze regionalizmu i dowiodła, że nic co krajoznawcze nie było mu obce.

Mieczysław Orłowicz urodził się  17 grudnia 1881 r. w Komarnie  k. Lwowa

Mieczysław Orłowicz urodził się 17 grudnia 1881 r. w Komarnie k. Lwowa w rodzinie kandydata notarialnego. Miasteczko jego urodzenia posiada wspaniałą świątynię w stylu odrodzenia z czasów Władysława IV-go, z czasów Jana III zachowane szańce
i wały, a pod miastem pomnik z XVII w. upamiętniający zwycięstwa Sobieskiego nad Turkami z bardzo wymownym napisem – „Mea mors, tua vite”. Zabytki Komarna i pobyty u dziadków,  Jana i Marii Krasickich w Pruchniku k. Jarosławia, połączone z wypadami na ruiny w Węgierce wpłynęły na jego krajoznawcze zainteresowania.

Ojciec Mieczysława – absolwent gimnazjum w Przemyślu, ze względu na charakter pracy musiał często wraz z rodziną zmieniać miejsce zamieszkania. Komarno, Pruchnik, Dębica, Jarosław, Sambor, Rymanów to miejscowości, które znalazły się na tym szlaku. Dopiero, kiedy w 1895 r. ojciec zostaje notariuszem w Rymanowie, zatrzymują się na dłużej.

Z Rymanowa wyruszał z rodzeństwem, zwłaszcza w czasie wakacji, do Krosna, Kończyny, miejsca Piastowego, Odrzykonia i w Beskid Niski. Wychowanie w domu i szkole pozwalało mu rozumieć, że dla poznania historii własnego narodu należy odwiedzać wiele miejsc z tą historią związanych. Po zdaniu matury w Samborze w 1899 r., rozpoczął studia prawnicze we Lwowie. Wykształcenie uzupełnił studiami handlowymi w Wiedniu. Gruntowna wiedza legła u podstaw jego zainteresowań sportem i turystyką. W Wiedniu, Pradze, Paryżu zetknął się z pracą biur podróży, działalnością wydawniczą i poznał metodykę sztuki przewodnickiej. Szczególnie interesował się sposobami redagowania informacji turystycznej. W końcowych latach studiów organizował liczne wycieczki dla słuchaczy Towarzystwa Kursów Wakacyjnych. Studia ukończył w 1905 r. z tytułem doktora nauk prawniczych. Już po kilkunastu miesiącach prezesował założonemu przez siebie Akademickiemu Klubowi Turystycznemu i brał czynny udział w powołaniu słynnego klubu sportowego we Lwowie „Pogonii”. W pierwszym Zarządzie K.S. „Pogonii”  pełnił funkcję wiceprezesa. W 1906 r. wydał przewodnik turystyczny po Europie. Założył 9.XII.1910 r.  AKT. Związany ze środowiskiem młodzieży akademickiej opracował w 1910 r. – sprawozdanie ze swojej działalności.
W nim umieścił następujące myśli – „nie wywieszaliśmy nigdy szumnych haseł, ani nie stawialiśmy trudnych do realizacji projektów; zrezygnowaliśmy z góry z odkrywania nowych dróg, zdobywania nieznanych szczytów, celem naszym było popularyzowanie turystyki górskiej wśród młodzieży akademickiej, a przede wszystkim organizacja zbiorowych wycieczek w Karpaty i Tatry”. Zasługą Klubu było dokładne zwiedzanie Karpat Wschodnich i przez to przybliżenie ich ogółowi turystów.

Służbę wojskową odbywał w Wiedniu od 1 października 1906 r. do lutego 1907 r., a więc zaledwie  cztery miesiące. W czasie jej trwania zetknął się ze słynnym siłaczem tamtych lat, pochodzącym z Jodłowej k/Jasła, Stanisławem Janem Cyganiewiczem, zapaśnikiem zawodowym, który zdobył tytul mistrza świata w walkach w stylu francuskim. W 1921 i 1925 r. Cyganiewicz wywalczył mistrzostwo w stylu wolnoamerykańskim. Przedterminowe zwolnienie z wojska obu nastąpiło z jakże odmiennych przyczyn. Orłowicz  odesłany został do cywila ze względu na zły stan zdrowia, bo miał  zanik mięśni. Cyganiewicza zwolniono z wojska z uwagi na pękające mundury, które w czasie musztry i gimnastyki,  nie wytrzymywały napięcia mięśni zapaśnika.

W trzecim roku I wojny światowej wszystkie zwolnienia unieważniono, a każdego mężczyznę w wieku do 50 lat wcielano do służb rzemieślniczych lub kancelaryjnych. Od maja 1916 aż do października 1918 r.  Orłowicz ponownie znalazł się w wojsku, konkretnie w Przemyślu jako kancelista. Jednocześnie był delegatem Akademii Umiejętności w Krakowie oraz konserwatorem zabytków sztuki w Galicji. Należał do komisji rekwizycji dzwonów i metalowych dachów, co dawało mu możliwość chronienia obiektów zabytkowych. Związane z tą pracą podróże wzbogaciły jego wiedzę o regionie.

Odpowiadając na prośbę Zarządu Zjednoczenia Towarzystw Polskich i Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu, w  kilka miesięcy zebrał materiał do  „Ilustrowanego przewodnika po Przemyślu i okolicy”. Przewodnik ukazał się w 1917 r. w wersji polskiej i niemieckiej. Wydawnictwo wypełniło lukę w tego typu literaturze po monografii L. Hausera (wyd. 1883 r.).

We wstępie do przewodnika po Przemyślu Orłowicz pisał – „Zajęcie się Przemyślem sprawiło, że wiele osób, zwłaszcza ze sfer wojskowych, już obecnie zwiedza nasze miasto. Ruch wzmoże się jeszcze bardziej po wojnie, gdy ludzie z całego świata zaczną się zjeżdżać do Przemyśla, by zobaczyć miejsce, wsławione oblężeniami i walkami, zwiedzać pobojowiska i groby, kryjące często szczątki bliskich osób”.

A dalej – „Pracy swej nie mógłbym w tak krótkim czasie doprowadzić do skutku, gdyby nie życzliwa i wydatna pomoc ze strony członków Komitetu, a szczególnie inż. K. Osińskiego. Z kilku innych osób, które pomogły mi w gromadzeniu materiału, ułatwiły korzystanie z odnośnej literatury i uzupełniły wiadomości moje, swemi uwagami i spostrzeżeniami szczególnie dużo zawdzięczam Przew. Ks. Infułatowi Łękowskiemu i ks. Dr Janowi Kwolkowi, wiele informacji otrzymałem od ks. mitrata Podolińskiego, a p. dyrektor Bojarski umożliwił mi korzystanie z bogato zaopatrzonej biblioteki gimnazyalnej. Im wszystkim, jakoteż innym członkom Komitetu, składam na tem miejscu serdeczne podziękowanie. Przemyśl, w listopadzie, 1916”.

2 Dzwonkówka u podnóża  Pienin.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości nowe władze wzorując się na administracji Austrii i Francji powołują Ministerstwo Robót Publicznych, a w nim Referat Turystyki, którego kierownictwo objął dr M. Orłowicz (1.VII.1919 r.). W ciągu kilku dni opracował program działań, nadając mu tytuł – „Zarys organizacyjny turystyki i sportu w Polsce”. Jeszcze w tym samym roku przystąpił do organizacji pierwszego komitetu olimpijskiego w naszym kraju. Jedną z ciekawszych jego inicjatyw był projekt połączenia Zakopanego z Gubałówką kolejką zębatą. Dopiero  przygotowania do Narciarskich Mistrzostw Świata FIS - 1939 r. doprowadziły w grudniu 1938 r. do uruchomienia kolejki, z której skorzystały miliony rodaków. W 1927 r. doprowadził Orłowicz do zwołania II Zjazdu Towarzystw Turystycznych i powołania na nim Związku Polskich Towarzystw Turystycznych. W rok później powołana zostaje Komisja Rządowa dla opracowania projektu rozwoju turystyki w związku z planowanymi na 1929 r. międzynarodowymi zawodami narciarskimi w Zakopanem. Spodziewano się napływu większej ilości zagranicznych gości. Pracami Komisji kierował dyrektor departamentu w Ministerstwie Skarbu, późniejszy bohaterski prezydent Warszawy – Stefan Starzyński. Dla ożywienia ruchu turystycznego w Karpatach Wschodnich dr M. Orłowicz zaprojektował Główny Szlak Beskidzki, którego znakowanie przeprowadzono w latach 1926-1928.

3 Posiłek turystyczny na Kośkówce w sierpniu 1953 roku

Po likwidacji Ministerstwa Robót Publicznych, w 1932 r. sprawy turystyki przekazano Ministerstwu Komunikacji, a kierownikiem  referatu, aż do II wojny światowej był Mieczysław Orłowicz. Liczne obowiązki nie przeszkadzały mu w prowadzeniu bardzo dobrze przygotowanych wycieczek. Robił to z pasją i można uważać, że jego społeczna praca przewodnicka stała się przykładem dla wielu krajoznawców. Kiedy w 1933 r. ukazała się praca zbiorowa pt. „Turystyka w życiu gospodarczym” – wśród kilku autorów figuruje i jego nazwisko.

Na zjeździe delegatów Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego w dniu 23 czerwca 1935 r. podjęto uchwałę o ustanowieniu Górskiej Odznaki Turystycznej. Rzecznikami pomysłu byli:  M. Orłowicz, M. Kozłowski i A. Lenkiewicz. W regulaminie GOT czytamy „Zadaniem odznaki jest zachęcenie szerokich rzesz turystów do poznania terenów górskich oraz przyczyniania się do propagandy kultury fizycznej wśród społeczeństwa”.

Po II wojnie światowej od 19.X.1945 r. pracował w administracji państwowej poświęcając się zagospodarowaniu turystycznemu Ziem Zachodnich oraz szkoleniu kadr dla turystyki. W 1947 r. Polskie Towarzystwo Tatrzańskie zwróciło się do Ministerstwa Administracji Publicznej z propozycją opracowania polskiego nazewnictwa dla całości Sudetów. W komisji Imiennictwa Sudeckiego pracowali: M. Orłowicz, Z. Buczkówna, S. Jakubik, A. Konopczyński, W. H. Paryski. Na wniosek Orłowicza zatwierdzono przebieg Głównego Szlaku Sudeckiego.

W 1948 r. obchodzono uroczyście 75-lecie istnienia PTT, przy tej okazji otwarto schronisko w Tatrach na hali Ornak. Wśród odznaczonych osób znalazł się Orłowicz . Został udekorowany Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski. Ostatnie lata życia poświęcił dr M. Orłowicz pracom redakcyjnym. W 1954 r. ukazał się jego przewodnik po Bieszczadach. Słownik geografii turystycznej zawiera wiele haseł przez niego opracowanych. Zmarł 4 października 1959 r. przeżywszy 78 lat.

Uczestnik licznych wycieczek i wypraw organizowanych przez Orłowicza, Stanisław Lenartowicz we wspomnieniach ogłoszonych w roczniku PTTK „Ziemia” z lat 1969-1970 podkreśla, że w pierwszej połowie XX w. nie było w turystyce i krajoznawstwie problemów, w  których rozwiązaniu nie brałby udziału nasz bohater. Określił go jako energicznego, pełnego pomysłów działacza społecznego,  organizatora różnych dziedzin turystyki, inicjatora  wielu instytucji, organizacji i stowarzyszeń. Utrwalił się w pamięci licznego grona współtowarzyszy wędrówek jako postać w długiej pelerynie, z wielkim plecakiem i przytroczonym do niego dużym czajnikiem do gotowania herbaty, słynnym „kotlikiem”. Stale uczył, że dobrze przygotowana wycieczka ma wielostronne społeczne znaczenie. Prowadzi do poszerzenia wiadomości o kraju, rozwija poczucie piękna, ułatwia zrozumienie procesów przyrodniczych i faktów historycznych. W czasie wędrówek był czarującym gawędziarzem. Opowiadał żywo, obrazowo, a opowieści przeplatał anegdotami i dowcipami. Cechy osobowości, urok osobisty, autorytet i spokój nadawały wycieczkom osobliwego uroku. Warto też przytoczyć o Orłowiczu i taką opinię  „wiele miejsca w swej pracy poświęcił kwestii opracowania podziału kraju na regiony turystyczne. Podział ten miał być pomocny przy opracowaniu planów zagospodarowania turystycznego Polski”.

Mieczysław Orłowicz na wyprawie rowerowej

Podczas obchodów 100-lecia w 1974 r.  zorganizowanej turystyki w Polsce  uczczono pamięć Orłowicza  nadając bezimiennej przełęczy w Połoninie Wetlińskiej w Bieszczadach jego imię. W Warszawie i Polanicy domy turystyczne PTTK, szlak turystyczny w Sudetach i w okolicy Poznania również nosi jego imię. W Jarosławiu i Przemyślu,  tak dokładnie opisanych w przewodnikach patronuje ulicom. Od wielu lat Oddział Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego w naszym mieście jest oddziałem im. dr. Mieczysława Orłowicza.

Odradzające się w Przemyślu tradycje wędrówek krajoznawczych, zwłaszcza górskich godne są wsparcia. Wszystkich chcących dołączyć do Klubu Górskiego PTTK „Karpaty” serdecznie zapraszam. Niech dorobek krajoznawczy prof. Błażka, prof. Kolankowskiego, dr. Żaczyka, dr. Witkiewicza, dr M. Orłowicza będzie nam drogowskazem.

 

Fotografie z wydawnictwa „Ziemia” Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego.

Opublikował: Witold Wołczyk | Data publikacji: 20-09-2016 15:33