17 °C
  • PL
  • EN
  • DE
×

Wyszukaj w serwisie

WSPÓŁCZESNE BEZPIECZEŃSTWO PAŃSTWA A OBRONA TERYTORIALNA

WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA I OCHRONY

im. Marszałka Józefa Piłsudskiego w Warszawie

WYDZIAŁ ZAMIEJSCOWY w NISKU

 

WSPÓŁCZESNE ASPEKTY BEZPIECZEŃSTWA PAŃSTWA

Seria Monograficzna Nr 2

 

Mgr Robert Choma[1]

WSPÓŁCZESNE BEZPIECZEŃSTWO PAŃSTWA A OBRONA TERYTORIALNA

 

ROLA I ZNACZENIE OBRONY TERYTORIALNEJ

  Współczesna amerykańska encyklopedia wojskowa podaje następująca definicje obrony terytorialnej: obrona terytorialna - komponent nowoczesnej struktury militarnej, którego powiązanie z systemem niemilitarnym w decydujący sposób wpływa na skuteczność obrony narodowej[2].

  Obrona terytorialna to część systemu militarnego państwa. Jej istotą (celem) jest przygotowanie i prowadzenie obrony rejonów i obiektów na obszarze kraju, stwarzanie warunków do rozwinięcia i działania wojsk operacyjnych oraz podjęcia działań regularnych i nieregularnych na dużą skalę. Obejmuje ona terytorialne organa dowodzenia, wojska obrony terytorialnej i wojskowe elementy operacyjnego przygotowania kraju do obrony a w okresie zagrożenia – także wszystkie stacjonarne jednostki i instytucje wojskowe, straż graniczną oraz inne formacje zmilitaryzowane włączane w skład sił zbrojnych[3]. Tak definiuje się obronę terytorialną w Polsce.

  Termin obrona terytorialna ma ponadto wiele znaczeń. Jest rozumiany także, jako system[4]:
- zdecydowanie obronny i nieprzystosowany do działań zaczepnych poza granicami kraju; niestanowiący zagrożenia dla innych państw;
- wojskowy, który nie opiera się na stałej armii, lecz obejmuje szerokie kręgi obywateli dla wykonania zadań wojskowych oraz obrony a także odzwierciedla opinie o stosunku do wojny znacznej części lub całości ludności;
- obronny oparty na uzbrojeniu i technologii znacznie różniącej się od będących w dyspozycji systemów ofensywnych;
- wiążący obronę własnego terytorium i instytucji w taki sposób, że uniemożliwia on lub poważnie ogranicza udział kraju w międzynarodowych sojuszach militarnych zwłaszcza wymagających ingerencji sił wojskowych.

  Wojska obrony terytorialnej definiuje się, jako […] część sił zbrojnych przewidziana do realizacji zadań obrony określonych obszarów na terytorium kraju; stanowią je jednostki ogólnowojskowe i rodzajów wojsk, formowane z miejscowych zasobów i rezerw osobowych; przeznaczone głównie do prowadzenia regularnych i nieregularnych działań bojowych w rejonach ich odpowiedzialności, wsparcia wojsk operacyjnych oraz udzielania pomocy obronie cywilnej w akcjach ratunkowych[5]. To – wg. International Military and Defense Encyklopaedia - […] militarny komponent nowoczesnych struktur wojskowych, które powiązane z systemem niemilitarnym w decydujący sposób wpływają na efektywność obrony narodowej[6].

  Najogólniej mówiąc obrona terytorialna jest wojskową formą przygotowania i wykorzystania w obronie powszechnej RP wszystkich (oprócz wojsk operacyjnych) środków właściwych dla obrony własnego terytorium (korzyści strategicznych, atutów obronnych) zapewniających skuteczną obronę (odstraszanie) przed agresją przeważających sił przeciwnika.

  Każde państwo ma terytorialną organizację wojskową (podział na okręgi wojskową (podział na okręgi wojskowe, rejony czy strefy obrony), która stanowi podstawę organizacji przygotowań obronnych i dowodzenia w okresie wojny. Jest też powszechną praktyką przygotowanie i udział OT, a w niej wojsk OT, do wsparcia władz i instytucji cywilnych w działaniach ratowniczych i innych w czasie pokoju.
W państwach tworzących sojusz wojskowy, także w NATO, OT jest podstawowym komponentem sił narodowych przeznaczonych do obrony kraju, niepodlegającym dowództwom sojuszniczym.

  Strukturalnie obrona terytorialna jest częścią systemu militarnego przygotowania do prowadzenia obrony powszechnej państwa wspólnie z wojskami operacyjnymi, pozamilitarnymi ogniwami obronnymi i społeczeństwem. Jej celem jest przygotowanie i wykonanie obrony rejonów oraz obiektów na obszarze całego kraju. Powinna stwarzać warunki do rozwinięcia i działania wojsk operacyjnych. Ma też w razie konieczności podjąć działania nieregularne w masowej skali, a także wspierać pozamilitarne działania obronne. OT obejmuje terytorialne organy dowodzenia, wojska OT i wojskowe elementy operacyjnego przygotowania obszaru kraju do obrony. W okresie zagrożenia i wojny także wszystkie stacjonarne jednostki i instytucje wojskowe, straż graniczną oraz inne formacje zmilitaryzowane włączone w skład sił zbrojnych. Funkcjonalnie obrona terytorialna jest militarna formą przygotowania i prowadzenia obrony powszechnej państwa ściśle łączącą na szczeblu lokalnym działania wojsk terytorialnych z wysiłkiem pozamilitarnych ogniw obronnych i ogółu społeczeństwa na rzecz obrony militarnej oraz ochrony ludności i środowiska[7] Powołanie w roku 2010 Narodowe Siły Rezerwowe wbrew oczekiwaniom nie są ani wojskami obrony terytorialnej ani gwardia narodową.

PRZESŁANKI DO TWORZENIA OBRONY TERYTORIALNEJ

  Istotne zmiany w środowisku bezpieczeństwa Polski spowodowane konfliktem na wschodzie Ukrainy oraz zbrojną aneksje Krymu przez Rosję doprowadziły do zmiany myślenia o bezpieczeństwie Polski w wymiarze wschodnim. Członkostwo w NATO i Unii Europejskiej jest jednym z głównych aspektów bezpieczeństwa państwa. Jednakże wobec wyżej podanych faktów musi być zweryfikowana pod kątem skuteczności obrony terytorium Rzeczpospolitej Polskiej i reakcji sojuszników na ewentualną agresje ze wschodu.

  Asymetria konfliktu na Ukrainie w postaci tzw. wojny hybrydowej zdemolowała myślenie o bezpieczeństwie przede wszystkim we wschodnich regionach Polski, co w szczególności budzi niepokój władz samorządowych i ludności zamieszkującej przygraniczne tereny kraju. Gwarancje bezpieczeństwa zawarte w Traktacie Północnoatlantyckim, szczególnie zaś w art. 5powinny zostać sprecyzowane, gdyż aktualnie istnieje możliwość ich dobrowolnej interpretacji oraz reakcji poszczególnych członków sojuszu wobec ataku na jedno z państw członkowskich NATO. Proces zmian w tym zakresie rozpoczęty na szczycie NATO w Newport powinien być kontynuowany i ostatecznie zakończony na szczycie NATO w Warszawie, gdyż będzie to stanowiło podstawę do realnej pomocy w przypadku agresji ze strony Rosji, czy innego państwa z zewnątrz sojuszu. Konflikt na Ukrainie pokazał, że Rosja od lat testowała reakcję Zachodu na swoje poczynania w obrębie obszaru postsowieckiego. Znamiennym tego przykładem był konflikt w Gruzji w 2008 roku. Kreml widząc obojętną reakcją zarówno NATO, jak i Unii Europejskiej dokonał agresji na terytorium Gruzji (Osetia Południowa) bez praktycznie żadnych negatywnych konsekwencji politycznych i gospodarczych. Aneksja Krymu oraz działania w Donbasie pokazały, że Zachód jest niezdolny do szybkiej i ostrej reakcji. Wprowadzone z tego tytułu sankcje gospodarcze są przysłowiowym listkiem figowym przykrywającym bezsilność NATO i Unii Europejskiej.

  Jednocześnie „Diagnoza potencjału społecznego i gospodarczego Polski wskazuje, że interesy narodowe oraz cele strategiczne w dziedzinie bezpieczeństwa powinny uwzględniać: wprowadzenie efektywnej polityki prorodzinnej; wypracowanie całościowej polityki migracyjnej; zwiększenie innowacyjności (efektywności, konkurencyjności) gospodarki; zapewnienie stabilności finansowej państwa; wzmacnianie bezpieczeństwa energetycznego, a także zapewnienie ochrony środowiska. Na podstawie doświadczeń historycznych, które ukształtowały polska kulturę strategiczną, diagnozy strategicznego potencjału państwa oraz postanowień Konstytucji RP można sformułować katalog interesów narodowych i celów strategicznych w dziedzinie bezpieczeństwa. Za punkt wyjścia przyjmuje się tzw. interesy konstytucyjne, wymienione w art. 5. Konstytucji RP, którymi są: istnienie niepodległego państwa polskiego w nienaruszalnych granicach (państwo); wolne i bezpieczne życie obywateli (obywatel i społeczeństwo); zrównoważony rozwój potencjału społecznego (zasoby niematerialne narodu) i gospodarczego (zasoby materialne narodu), z konstytucyjnym podkreśleniem spraw dziedzictwa narodowego i ochrony środowiska. Tak zdefiniowane tzw. interesy konstytucyjne stanowią podstawę do zidentyfikowania następujących interesów narodowych w dziedzinie bezpieczeństwa: dysponowanie skutecznym narodowym potencjałem bezpieczeństwa (gotowość i zdolność do odstraszania, obrony i ochrony); członkostwo w wiarygodnych systemach bezpieczeństwa międzynarodowego; swoboda korzystania przez obywateli z praw i wolności człowieka, bez szkody dla bezpieczeństwa innych osób i bezpieczeństwa państwa; ochrona indywidualna obywateli i zbiorowa ludności przed losowymi i celowymi zagrożeniami dla ich życia i zdrowia oraz przed naruszeniem, utratą lub degradacją dysponowanych przez nich dóbr (materialnych i niematerialnych); bezpieczne warunki rozwoju potencjału społecznego i gospodarczego; adekwatne, odpowiadające potrzebom i możliwościom, społeczne i gospodarcze wsparcie bezpieczeństwa”[8].

  Zmiany geopolityczne w Europie Środkowo-Wschodniej oraz nowe zagrożenia w postaci terroryzmu i nielegalnej migracji wymuszają zmianę strategii bezpieczeństwa Polski w wymiarze nie tylko europejskim, ale również regionalnym. Stąd też istnieje potrzeba nowej koncepcji obrony terytorium Polski i nienaruszalności jej granic. Wiąże się to z powrotem do pomysłu szeroko pojętej obrony terytorialnej opartej przede wszystkim na czynniku ludzkim – lokalnej społeczności. Opracowanie modelu funkcjonowania obrony terytorialnej to główne zadanie stojące przed rządzącymi zarówno na szczeblu centralnym, jak i samorządowym. Wspólne działania władz centralnych i samorządowych powinny być oparte na realiach i specyfice danego regionu oraz finansowych możliwościach samorządu. Niezależnie od ogólnej koncepcji funkcjonowania obrony terytorialnej na terenie całego kraju obszary wschodniej i północno-wschodniej Polski bezpośrednio graniczące z Ukrainą, Białorusią Litwą i Rosją muszą w tej koncepcji odgrywać kluczową role ze względu na stosunki narodowościowe i specyfikę położenia.

OBRONA TERYTORIALNA, JAKO ELEMENT SYSTEMU BEZPIECZEŃSTWA

  Pierwsza dekada XXI wieku przyniosła społeczeństwu polskiemu możliwość wniesienia swojego wkładu w rozwój i budowę państwa prawa, które w dzisiejszych czasach winno być demokratyczne i suwerenne. Państwa, które dla przyszłych jak i obecnych obywateli będzie się kojarzyć z możliwością egzystencji w praworządnym, niezależnym, silnym oraz bezpiecznym kraju liczącym się na arenie międzynarodowej. Nasuwa się pytanie czy obecnie funkcjonujący system ochrony i obrony państwa i jego granic jest wystarczający zwłaszcza, jeśli chodzi o tereny kraju znajdujące się w strefach nadgranicznych, które to z uwagi na ich zlokalizowanie są narażone główne na zagrożenia zewnętrzne. Niewątpliwie obecnie funkcjonujący system wymaga głębokiej analizy i reorganizacji z uwagi na fakt, iż aktualnie służby działające na terytorium kraju okazują się często niewystarczające lub nie wydolne organizacyjnie do reakcji na różnego rodzaju występujące lub mogące wystąpić zagrożenia militarne i niemilitarne. Luka ta powinna być wypełniona przez ochotniczy rodzaj sił zbrojnych, którym będą jednostki obrony terytorialnej.

  „W znaczeniu strukturalnym Obrona Terytorialna (OT) jest, obok mobilnych wojsk operacyjnych drugim powszechnym komponentem obronnej struktury Sił Zbrojnych Polski obejmującym terytorialne organy dowodzenia oraz jednostki wojsk OT przygotowane do prowadzenia ochrony i obrony miejscowej w stałych rejonach odpowiedzialności w ścisłym współdziałaniu z wojskami operacyjnymi oraz z miejscowymi organami władzy, służbami i strażami, organizacjami pozarządowymi i społeczeństwem, a także pozarządowe organizacje paramilitarne.

  W znaczeniu funkcjonalnym Obrona Terytorialna (OT) jest wojskową formą powszechnej ochrony i obrony narodowej przygotowaną i prowadzoną na szczeblu terytorialnym na całym obszarze Polski obejmującą: ochronę i obronę granic miejscowości oraz ważnych obiektów i rejonów, w tym szczególnie infrastruktury krytycznej; w wypadku wtargnięcia agresora prowadzenie działań nieregularnych w masowej skali we współdziałaniu z wojskami operacyjnego do całkowitego zniszczenia lub wyparcia sił agresora; wsparcie operacyjnego rozwinięcia i działania wojsk operacyjnych własnych i ewentualnego wzmocnienia NATO, a także niezwłoczne i powszechne wsparcie wojskowe władz i społeczeństwa w sytuacji klęsk żywiołowych, katastrof technicznych i innych nieszczęść i potrzeb. Obrona Terytorialna w ochronie i obronie narodowej i obronie wspólnej NATO realizuje misje: orężne, koordynacji działań cywilno - wojskowych i misje nieorężne.

  Misja orężna OT obejmuje: prowadzenie ochrony i obrony miejscowej w formie ochrony i obrony miejscowości, granic lądowych, infrastruktury krytycznej oraz prowadzenia działań nieregularnych w sytuacji wtargnięcia agresora; wsparcie bojowe i logistyczne działań wojsk operacyjnych własnych i ewentualnego wzmocnienia NATO.

  Misja koordynacji działań cywilno - wojskowych obejmuje: uzgodnienie przez terytorialne organy dowodzenia z organami władzy rządowej i samorządowej planów i przygotowań świadczeń i wsparcia cywilnego dla operacji wojskowych oraz wsparcia wojskowego dla władz i społeczeństwa w sytuacjach klęsk żywiołowych, katastrof technicznych i innych nieszczęść i potrzeb pomocy.

  Misja nieorężna OT obejmuje: Współudział w powszechnym wychowaniu obywatelskim i patriotycznym młodzieży w procesie służby wojskowej w jednostkach OT i współpracy jednostek OT ze szkołami, uczelniami i organizacjami pozarządowymi; przygotowanie OT do niezwłocznego i wszechstronnego wsparcia władz cywilnych i społeczeństwa w ratowaniu i zabezpieczaniu ludności, mienia i środowiska w sytuacjach klęsk żywiołowych, katastrof technicznych i innych nieszczęść i potrzeb czasu pokoju, w okresie kryzysu, wojny czy ewentualnej okupacji[9].”

  Tworzenie jednostek obrony terytorialnej jest, więc zasadne z punktu widzenia uzupełnienia krajowego systemu bezpieczeństwa, choć w pewnych kręgach odmiennie niż u zwolenników można usłyszeć, że jest to niepotrzebne wydawanie pieniędzy publicznych i uszczuplanie budżetu Ministerstwa Obrony Narodowej. Sceptycy podkreślają, że tworzenie kolejnego rodzaju sił zbrojnych może spowodować spowolnienie modernizacji jednostek jak najszybciej te brygady sformować, żołnierzy operacyjnych. Jak wynika z opublikowanego w kwietniu bieżącego roku przez Narodowe Centrum Studiów Strategicznych raportu „Koncepcja Obrony Terytorialnej w Polsce”” o ile tworzenie obrony terytorialnej opartej na wyposażeniu w ciężki sprzęt może generować koszty i problemy natury szkoleniowej to już tworzenie pododdziałów lekkiej piechoty wpływa na zwiększoną liczbę obiektów, na którym szkolenie może być prowadzone i diametralnie zmniejsza koszty a także upraszcza i skraca system szkolenia pododdziałów OT.

  „Opisywana koncepcja posiada szereg zalet w odniesieniu do pozostałych projektów. Po pierwsze jest projektem relatywnie tanim w zestawieniu z koncepcją mobilno-zmechanizowaną, na co wpływ ma przede wszystkim brak posiadania ciężkiego sprzętu i wynikające z tego oszczędności związane z zakupem, eksploatacją, modernizacją oraz procesem szkolenia z udziałem pojazdów bojowych”[10].

  Funkcjonowanie obrony terytorialnej w ujęciu miast takich jak Przemyśl znajdujących się w strefach nadgranicznych winno być tworzone w charakterze policyjno-wojskowym tj. prewencyjno-obronnym, które w czasie pokoju będzie spełniać funkcje prewencyjną i zabezpieczającą jak choćby w kontekście mogących wystąpić zagrożeń klęsk żywiołowych oraz wsparcie służb dedykowanych do zapobiegania i usuwania skutków zagrożeń. Natomiast w ujęciu defensywnym w przypadku zagrożeń o charakterze militarnym będzie dawało możliwość wsparcia Straży Granicznej, Wojska oraz Policji pod względem organizacji zaplecza sanitarno-bytowych (organizacja miejsc ewakuacji, schronów, miejsc udzielania opieki przedmedycznej, punktów wydawania pomocy socjalnej, materialnej, humanitarnej i żywności, leków i przedmiotów pierwszej pomocy, organizacji systemu wcześniejszego powiadamiania mieszkańców o ewentualnych zagrożeniach i sposobach zachowania na wypadek ich powstania, informacji o lokalizacji strategicznych punktów powołanych na wypadek powstania zagrożenia). Ponadto obrona terytorialna w swej właściwości mogłaby prowadzić rozpoznanie o ewentualnych zagrożeniach mogących powstać na skutek potencjalnych zdarzeń (m.in. badanie opinii społecznej w zakresie nastojów społeczeństwa lokalnego w odniesieniu do źródeł mogących przerodzić się w ewentualne zagrożenia nastawienie, co do cudzoziemców, monitorowanie nastrojów i tendencjiw poszczególnych grupach i środowiskach społecznych zróżnicowanych kulturowo) jak również wsparcie działań służb dedykowanych w celu wzrostu mobilności sił zbrojnych.

ZAKOŃCZENIE

  W 17 brygadach wojsk obrony terytorialnej, których utworzenie zapowiada MON, będzie służyć ok 35 tys. żołnierzy – ochotników – powiedział pełnomocnik szefa MON ds. tworzenia obrony terytorialnej kraju dr Grzegorz Kwaśniak[11]. Jak mówił na posiedzeniu sejmowej komisji obrony, prace nad koncepcją nie są jeszcze zakończone, ale zaprezentowany wariant jest zbliżony do ostatecznego i w ciągu dwóch-trzech tygodni ma zostać zaakceptowany przez ministra Antoniego Macierewicza.

  Wstępny plan MON Kwaśniak powiedział, że wojska obrony terytorialnej będą funkcjonowały na trzech poziomach, ściśle powiązanych z podziałem administracyjnym – kraju, województwa i powiatu. Na poziomie krajowym ma powstać dowództwo obrony terytorialnej w zreformowanym Sztabie Generalnym WP. W każdym województwie ma zostać powołane dowództwo brygady obrony terytorialnej a w każdym mieście wojewódzkim batalion obrony terytorialnej. Na najniższym poziomie, który ma być podstawą systemu, ma zostać utworzona jedna kompania (ok. 100 ludzi) w każdym powiecie. Docelowo – za kilka lat – mają powstać 364 kompanie. Będą pogrupowane w 86 batalionów (po 4-5 kompani) podległych wojewódzkim brygadom (po 3-4 batalion). Brygad ma być 17, dwie mają powstać na Mazowszu, które jest najrozleglejszym województwem, Każda brygada ma liczyć 1,5-2,5 tys. żołnierzy. Łącznie w obronie terytorialnej ma służyć ok. 35 tys. żołnierzy. W kompaniach powiatowych żołnierze mają się szkolić średnio 30 dni w roku – raz w miesiącu w weekend oraz raz w roku przez kilka dni na poligonie. Kwaśniak powiedział, że MON prowadzi rozmowy z MSWiA, bo chce by lekka broń i indywidualne wyposażenie żołnierzy było przechowywane w komendach powiatowych policji, które mają odpowiednie magazyny. Cięższe uzbrojenie ma być przechowywane
w magazynach na poziomie batalionów i brygad.

  Formowanie wojsk obrony terytorialnej ma być podzielone na cztery etapy. W pierwszym – zapowiedzianym w listopadzie 2015 r. przez Szefa MON Antoniego Macierewicza – mają powstać trzy brygady na wschodzie kraju. Z prezentacji Kwaśniaka wynikało, że zostaną one sformowane na Podlasiu, Lubelszczyźnie i Podkarpaciu. Wcześniejsze doniesienia wskazywały, że będzie to raczej północno-wschodnia część Polski.

  Pierwsze brygady mają osiągnąć gotowość za rok, ostatecznie - do końca 2019 roku. Po sformowaniu każda brygada ma zostać poddana trzyletniemu przeszkoleniu. Ma ona się zakończyć do końca 2021 roku. W naszej ocenie jest to duże tempo i duże wyzwanie. Sytuacja geopolityczna się zmienia niekorzystnie i po prostu nie ma, na co czekać. Należ jak najszybciej te brygady sformować, żołnierzy przeszkolić, by jak najszybciej byli oni w stanie chronić nasz kraj – powiedział pełnomocnik ministra. Przyznał, że w formowaniu wojsk obrony terytorialnej mogą przeszkodzić braki w infrastrukturze - za mało koszar, strzelnic i magazynów, których budowę trzeba będzie rozważyć za kilka lat.

  Zdaniem G. Kwaśniaka drugim problemem mogą być braki kadrowe, szczególnie wśród oficerów starszych. Część z nich miałaby przejść do wojsk obrony terytorialnej z wojsk operacyjnych. Planuje się również pozyskanie oficerów rezerwy.

WSBiO.jpeg


[1] Mgr Robert Choma – Prezydent Miasta Przemyśla

[2] R. Szeremietiew, Rola i znaczenie obrony terytorialnej, https://obronanarodowa.pl/artykukly/display/rola-i-znaczenie -obrony-terytorialnej/.

[3] Za: Słownik terminów z zakresu bezpieczeństwa narodowego, AON Warszawa 2002, s. 82-83.

[4] Territorial Defense in NATO and non-NATO Europe, Rand Co. Santa Monica 1993.

[5] Słownik terminów, op. Cit., s. 156.

[6] T. II, Washington 1993, s. 2217-2218.

[7] R. Szeremietiew, Rola i znaczenie ob. Rony terytorialnej, https://obronanarodowa.pl/artykuly/display/rola-i-znaczenie-obrony-terytorialnej/.

[8] Biała Księga Bezpieczeństwa Narodowego Rzeczpospolitej Polskiej, Warszawa 2013 s. 11

[9] Płk (r) dr hab. J. MARCZAK, Koncepcja Strategiczna Obrony Terytorialnej Polski w XXI wieku…

[10] Narodowe Centrum Studiów Strategicznych, Raport Koncepcja Obrony Terytorialnej w Polsce, Warszawa 2016 s. 19

[11]35 tys. żołnierzy w  wojskach obrony terytorialnej. Jest wstępny plan MON. www.tvn24.pl/wiadomości-z-kraju,3/plan-mon-35-tys.-żołnierzy-w-wojsku-obrony-terytorialnej,626451.html.

Opublikował: Maciej Szeremeta | Data publikacji: 03-08-2016 10:48
Modyfikował: Maciej Szeremeta | Data modyfikacji: 05-08-2016 12:07