28.4 °C
  • PL
  • EN
  • DE
×

Wyszukaj w serwisie

Kamienice mieszczańskie Rynku Starego Miasta

aut. Beata Kot, styczeń 2005.

W Rynku Starego Miasta znajdują się najstarsze i najcenniejsze domy mieszkalne ponad tysiącletniego Przemyśla, niezaprzeczalnie jednego z najpiękniejszych miast południowo-wschodniej Polski. Zabytkowe kamienice miasta wielokrotnie  były opisywane zarówno przez miłośników miasta jak i wybitnych znawców. Wspominają o nich w swoich przewodnikach po Przemyślu Leopold Hauser i Mieczysław Orłowicz.

Ważne prace badawcze zostały opublikowane:

  • w roku 1956 – w „Kwartalniku Architektury i Urbanistyki”, artykuł Stanisława Zaryna pt. „Kamienice Przemyśla”,
  • i w roku 1974 – w „Tece Komisji Urbanistyki i Architektury”, artykuł Józefa Frazika pt. „Z badań nad najstarszymi kamienicami Przemyśla”,
  • a także w roku 1971 w „Materiałach i Sprawozdaniach Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego” artykuł J. Frazika pt. „Badania architektoniczne kamienicy w Rynku 11 w Przemyślu”. (Z badań terenowych nad zabytkowymi kamienicami Przemyśla),
  • w roku 1976 w „Tece Kom. Urb. i Arch.” artykuł J. Frazika pt. „Problemy badawcze i zagadnienia rewaloryzacji fasady kamienicy kamienicy Stramszewiczowskiej w Przemyślu”.
  • w roku 1976 - „Zarys dziejów sztuki Przemyśla „/w:/ Tysiąc lat Przemysla. Zarys Historyczny, cz. I”, J. Frazika.

Prace Józefa Frazika (1922-1998), profesora Wydziału Architektury Politechniki Krakowskiej, badacza problemów historycznych i architektury zabytkowej, autora licznych dokumentacji historycznych i historyczno-konserwatorskich poświęconych zabytkom Przemyśla, konsultanta naukowego ds. badawczych i konserwatorskich Miejskiego, Powiatowego i Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, doradcy Wojewódzkiej Komisji Urbanistyczno-Architektonicznej Przemyśla, członka Rady Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej, członka TPN w Przemyślu, zostały zebrane i opublikowane w wydanym w roku 2004 przez Regionalny Ośrodek Kultury, Edukacji i Nauki w Przemyślu i przez Instytut Sztuki PAN w Warszawie zbiorze studiów pt. „Sztuka Przemyśla i Ziemi Przemyskiej” i zasługują na szczególną uwagę z wielu powodów.

Zostały one bowiem poparte wieloletnimi, wnikliwymi badaniami inwentaryzacyjnymi,  architektonicznymi i archiwalnymi, a także analizą porównawczą.

J. Frazik podaje, że począwszy od XV wieku w aktach archiwalnych pojawiają się liczne informacje dotyczące kamienic Przemyśla. Związane są one jednak z problemami własności. Swiadczą mimo to o tym, że kamienice w Rynku już stały. Od trzeciej ćwierci XVI wieku pojawiają się  zapisy umów z muratorami i cieślami – o budowę domów. Wtedy najpewniej mieszczanie bogacili się najbardziej. Stać ich było na przebudowę domów zgodnie z renesansową modą i według najnowszych włoskich wzorów. Większość zachowanych zabytkowych kamienic miasta pochodzi z około połowy XVI wieku. Znajdują się one w pierzei wschodniej i południowej Rynku. Zostały wybudowane przez muratorów włoskich osiadłych w Przemyślu – m.in. Andrzeja Peregryna Bononiego oraz Piotra Włocha de  Ponto.

Badania architektoniczne świadczą o tym, że kamienice przemyskie powstawały wieloetapowo. Były przebudowywane przez kolejnych właścicieli zgodnie z panującą wówczas modą.

Wszystkie jednak reprezentują ten sam typ. Widoczne jest to najlepiej w rzucie parteru, dziś może w wielu kamienicach nieczytelnego ze względu na liczne podziały pomieszczeń powstałe przy przebudowach.

Od frontu znajdował się dwuprzęsłowy podcień, a w dalszej kolejności za nim trzy trakty. W trakcie pierwszym od frontu, po prawej stronie, rozmieszczono obszerną sień, z której przez żelazne, kute drzwi wchodziło się do sklepu z magazynem. W trakcie środkowym była szeroka, oświetlona z góry wiata z klatką schodową oraz galeriowymi dojściami do drzwi na piętrach. Wchodziło się z niej do pomieszczenia reprezentacyjnego w trzecim trakcie tj. do tzw. Wielkiej Izby lub inaczej świetlicy, najczęściej bogato ozdobionej, przesklepionej lub nakrytej belkowym stropem, niekiedy polichromowanym. Wąską sionką usytuowaną równolegle do Wielkiej Izby przechodziło się na dziedziniec wewnętrzny, gdzie znajdował się często browar i stajenka. Nad sionką było pomieszczenie tzw. „na antresoli” lub inaczej „kurek”, dostępny z klatki schodowej lub z Wielkiej Izby, czasami przez niezbadany do dzisiaj rodzaj przejścia nazywanego w archiwaliach „szafą transitową”.

W trakcie kolejnych remontów przeróbkom poddawano ciągi komunikacji kamienic – poziome i pionowe. Podobnie jak parter dzielono również i piwnice oraz piętro. Większość kamienic posiada jedną kondygnację piwnic, często z dodatkowymi piwniczkami tzw. solnymi lub „grubami” wybieranymi w ziemi dla pogłębienia piwnic, tworzącymi drugi poziom. Nieliczne tylko posiadają trzy kondygnacje.

Szesnastowieczne kamienice Przemyśla były na ogół jednopiętrowe. Niektóre jednak od frontu posiadały  dwa piętra. Powstawały w trakcie jednej bądź w kilku fazach budowy.

Niektóre kamienice ulegały przebudowom w I połowie XVII wieku. Głównie po pożarze miasta w roku 1638. Największe  zmiany przypadają na okres XVIII, XIX i XX wieku. Wtedy to wyburzono wiele kamienic.W wielu przerobiono fasady. Do dzisiaj tylko na elewacjach dwóch kamienic widoczne są ślady sgraffitowej dekoracji – tj. na kamienicach Rynek 11 i Rynek 16.

Jedną z najciekawszych fasad Rynku jest fasada kamienicy Rynek 15, określanej jako Hildowską lub Stramszewiczowską, od nazwisk właścicieli. Datuje się ją na początek XVII wieku. Zaliczana jest do najbardziej interesujących i najcenniejszych fasad na terenie nie tylko Małopolski, ale także całej Rzeczypospolitej. Odkryto w niej dekorację sgraffitową, manierystyczne opaski okienne oraz spore fragmenty pierwotnego zwieńczenia.  Obecnie nie widoczne, powinny być odsłonięte w trakcie prac remontowo-konserwatorskich.

Kamienice mieszczańskie Rynku Starego Miasta.jpeg

Do dzisiaj nie zachowały się kamienice zachodniej pierzei Rynku. Część z nich rozebrano na przełomie XVIII/XIX wieku, a część zburzono w czasie ostatniej wojny.

J. Frazik pokusił się o odtworzenie nazwisk właścicieli kamienic na podstawie informacji zawartych w aktach staropolskich miasta Przemyśla, a dokładnie na podstawie taks podatku podymnego z roku 1629. Wynika z tego, że w południowej pierzei Rynku było osiem kamienic. Ich właścicielami byli:

1. Krzysztof Helcner – Rynek 14,

2. Spadkobiercy Stanisława /Strążewicza/ Doktora – nr 15,

3. Wawrzyniec Heinowicz alias Roskraniec – nr 16,

4. Szlachcic Poradowski - nr 17,

5. Janowa Złotnicka – nr 18,

6. Konrad Sukiennik nr 19,

7. Rogalińscy (lub ich spadkobiercy) – pusty plac po zachodniej stronie pierzei,

8. Wojciech Czernek – także pusty plac obok.

W  pierzei zachodniej stało sześć kamienic. Ich właścicielami byli – licząc od strony ulicy grodzkiej:

1. Adamowa Turowińska,

2. Czechowscy (lub ich spadkobiercy),

3. Ksiądz Dąbrowski – pleban babicki,

4. Starosta Ostrowski,

5. Piotr Kalina (prawdopodobnie złotnik),

6. Szlachcic Zieliński.

W pierzei północnej stało siedem domów. Ich właścicielami byli:

1. doktor Sychini – nr 2,

2. Radowic nr 3,

3. Sebastian Cabaikowic (lub Czabankowicz) – nr 4,

4. Kamienica szlachcica Dunikowskiego nr 5,

5. Dudkowica – nr 6,

6. Szewca Szczurka (Szczurkowskiego) – nr 7,

7. Jamińskiego – ul. Kazimierza Wielkiego 1.

W pierzei wschodniej stało siedem kamienic. Prawdopodobnie dwie znajdowały się pod numerem ósmym. Ich właścicielami byli:

1. Czechowiczowie (lub ich spadkobiercy) Rynek nr 8 kamienica zajmowała obszar dzisiejszego chodnika i części ulicy Kazimierzowskiej,

2. Aleksy Kwiatkowic – nr 8,

3. Szlachcic Przedwojowski – nr 9,

4. Jan Helcner – nr 10,

5. Fredrowie – nr 11,

6. Aptekarz Salomon – nr 12,

7. Dolińscy (lub ich spadkobiercy) – nr 13.

Informacje te są ważne dla historii Rynku . Mówią też o pierwotnym rozmieszczeniu kamienic i kształcie placu, zbliżonym do kwadratu. Placu, na którym stał nieistniejący  dzisiaj ratusz.

 Trudno nam  sobie to miejsce  wyobrazić. Tyle kamienic, ratusz . Jeśli ciekawi jesteśmy dawnego wyglądu tego miejsca pójdzmy do kościoła OO. Franiszkanów. Tam, pod chórem, na ścianie północnej, jest malowidło przedstawiające ratusz od strony płd.-wsch., na tle kamienic. Pochodzi ono z roku 1775, a opowiada o wydarzeniu, które miało miejsce w Przemyślu w roku 1498.

×

Zapisz się do newslettera

Wyrażam zgodę na przetwarzanie moich danych osobowych zgodnie z ustawą o ochronie danych osobowych w celu przesyłania newslettera. Podanie moich danych osobowych jest dobrowolne, ale niezbędne do realizacji usługi. Jestem świadomy/ma iż mam możliwość ich poprawiania, żądania zaprzestania ich przetwarzania lub wniesienia sprzeciwu wobec ich przetwarzania. Administratorem danych jest Gmina Miejska Przemyśl z siedzibą Rynek 1, 37-700 Przemyśl